Mnogo kamenja, premalo priznanja

U rodnoj grudi Darija Džamonje memorijalizacija je nerijetko “sredstvo političkog monopola nad boli”, zbori sarajevska novinarka Mirela Dautbegović. “Ostali smo zarobljeni u jednostranim narativima prema kojima priznajemo samo tuđe zločine i sopstvene žrtve”, izjavljuje Tanja Topić, politička analitičarka iz Banje Luke.

U Obudovcu pokraj Šamca podignut je spomenik za sve od Protine bune pa naovamo. Na monumentu su uklesana imena ubijenih Srba u Prvom svjetskom ratu. Također, i žrtve ustaša, četnika i partizana, te socijalističke revolucije. U Šibovskoj kod Prnjavora se nalazi spomenik srpskim stradalnicima u dvadesetom stoljeću. Uklesano je nekoliko simbola. Između ostalih, crvena zvijezda, Karađorđeva kruna, obilježja Vojske Republike Srpske. U Bihaću je iza spomen-biste Josipa Broza izgrađen spomenik borcima Armije RBiH.

Drugi i treći

“Rekao bih da suočavanje s prošlošću” na području Jugoslavije “nije ispunilo očekivanja koja je 1990-ih i 2000-ih gajila antiratna javnost”, objašnjava Jerko Bakotin.

− Umjesto da memorijali služe kao prostor za zajedničko sjećanje i učenje, veli članica sarajevskog Centra za postkonfliktna istraživanja Amina Sejfić, “često postaju poligon za političke poruke i reafirmaciju etničkih ili nacionalnih narativa”.

“Barem kako se meni čini, i barem kada su u pitanju Hrvatska i Srbija, suočavanje je trebalo dovesti do prihvaćanja (su)odgovornosti vlastite nacije za rat(ove), priznanja zločinačkih namjera i poduhvata njenih elita”, napominje Jerko − “bilo da su iskreno vođene nacionalizmom”, ili da su se time “koristile kao sredstvo održavanja vlasti, kao i dovesti do priznanja masovnih zločina koje su počinile ‘vlastite’ oružane snage te stradanja onih ‘drugih’ i ‘trećih’.”

Brčanski poglavari ćute o inicijativi da se na mjestu ubistva Huseina Krše i Hajrudina Muzurovića na zidu Zanatskog centra postavi spomen-ploča. Ona koja bi svjedočila da su fotografije na kojima Goran Jelisić likvidira dvojicu Bošnjaka bile dokument etničkog čišćenja u gradu. Nauk da se to više nikada i nigdje ne ponovi.

“Mnogo je kamenja, ali malo pravde. Mnogo je vijenaca, ali malo priznanja”, nastavlja Mirela. “Mnogo je govora, ali premalo istine.”

– U tom smislu, memorijalizacija je uglavnom nastavak sukoba na simboličkom nivou. Pogoduje to “produžavanju vladanja na istim onim temeljima kojima je počela razgradnja Jugoslavije – sejanje mržnje među ljudima”, kaže Ozren Lazić.

U Novom Sadu je instaliran spomenik Jaši Tomiću. Sve dok se podižu spomenici antisemitima i imenuju škole po Mustafi Busuladžiću, ne može se zamisliti bolje na prostorima Jugoslavije koja je položila golemu žrtvu u borbi protiv Adolfa Hitlera.

“Nacionalizam je ono normalno, nulto stanje, betonirano u svijesti većine, a u tom dominantnom duhu formirane su već čitave nove generacije”, nadodaje Bakotin. Proces pamćenja je bio nerijetko, “ali i ostao, zarobljen uskostranačkim interesima, kalkulacijama i posljedičnim instrumentalizacijama”, konstatuje podgorička analitičarka Daliborka Uljarević. “Umjesto da bude iskren i dostojanstven čin poštovanja prema žrtvama i posvećenosti kulturi sjećanja i pravdi.”

I dok je Crna Gora odreagovala i uklonila obilježje Puniši Račiću, u Prijedoru, gdje se aktivisti bore za podizanje spomenika ubijenoj djeci, lukavo ih u parku posmatra glava Jovana Raškovića.

Kako objašnjava kruševačka feministkinja Jelena Memet, spomenici su “deo procesa reparacija žrtvama”. Ona dodaje da “u tom smislu treba da obuhvataju materijalne reparacije, odnosno nadoknade ili penzije preživelima”. No, kako ističe Vesna Teršelič, izostala je “univerzalna osuda zločina i priznanje patnje”.

U nekom simboličnom smislu sigurna je Memet da spomenici “predstavljaju izvinjenja za počinjene zločine, komemorativne skupove, izgradnju memorijalnih centara, obeležavanje datuma i slično”. Ipak, kako navodi Nataša Kandić, “pored zvaničnih memorijala imamo alternativne memorijale”. Radi se o označavanju “neobeleženih mesta stradanja i postavljanju memorijala kao reakcija na prećutkivanje zločina, za priznavanje žrtava”.

Beogradsko-sarajevski Centar za nenasilnu akciju je od 2015. godine do danas na mapi neobilježenih mjesta stradanja zabilježio više od 150 lokacija.

“Narativi o prošlosti i sadašnjosti su crno-bijeli, daleko bliži mitskim pripovijestima negoli objektivnim činjenicama”, svjedoči Jerko. “Nacionalni kolektivi podsjećaju na neurotike, osuđene na neprestano ritualno negiranje i potiskivanje mračne prošlosti, koja se javno ne može i ne smije artikulirati, a na rijetke organizacije i pojedince koji to čine se redovno podiže hajka.”

“Sve više je živih memorijala”, zaključuje Kandić. – “Kao šetnje sećanja, performansi nevladinih organizacija i umetnika. Nezvanični memorijali su reakcija na zvanične etničke memorijale.”

Drugačija Srbija

Žene u crnom više od tri decenije u prijestolnici Srbije pozivaju državu na priznavanje zločina počinjenih u njihovo ime. U Beogradu organizuju sjećanje na srebrenički genocid. Pohodile su stratišta Bosne i Hercegovine, Hrvatske i Kosova. Ukazivale na drugačiju Srbiju. Suprotnu onoj koja negira zločine.

“Očekivanja žrtava i aktivista/kinja ostala su u velikoj mjeri iznevjerena, i to ne samo zbog njihovog marginalizovanog položaja u odlučivanju ili ignorisanja od strane donosilaca odluka, već i zato što se zločini u brojnim zajednicama i dalje negiraju, relativizuju ili čak glorifikuju”, pojašnjava Uljarević. Nju naročito zabrinjava “regresivni trend podstaknut talasom ideološki motivisanog istorijskog revizionizma, klerikalizma, populizma i radikalizma” koji zasigurno dodatno ograničava kulturu sjećanja.

“Žrtve i aktivisti o pitanjima vezanim za memorijalizaciju uglavnom ne odlučuju niti se išta pitaju”, iskren je historičar Omerčić. Pored toga što pojedine organizacije i aktivisti za ljudska prava nailaze na različite zabrane memorijalizacije, oni isto tako “suočavaju se i sa prešućivanjem, iskrivljavanjem i falsificiranjem prošlih događaja”. Svojevrsni se sukob “za ‘bolju prošlost’ bije i kroz pitanja spomeničkog naslijeđa i memorijalizaciju”.