Crta u Raginoj glavi

Moja televizija oduvijek su bile biblioteke. U njima sam tražio druge svjetove, u njima sam ih najčešće i pronalazio. Povremeni izleti u ekran malenog, crno-bijelog grunding televizora “kroz maglu trepere”. Sjećam se “Opstanka”, sjećam se “Sledgea Hammera” i “Tropske vreline”, ali to je sve. Stariji su gledali dnevnike, iščekujući nove vijesti sa Knina, iz Mirkovaca i Bosne, a mi smo bili na sokaku i preobražavali surovu ratnu igru u nevinu dječiju trku “žace i lopova”.

Sve se zna

Stečene navike teško se mijenjaju. Baggio je namještao loptu i frizuru u penal-završnici, a ja sam sa dedom vezivao udice; Jordan je vodio Bulse ka impresivnom nizu pobjeda, a ja ni sam ne znam gdje sam bio i šta sam radio tada. I to je, u tim danima, bilo sve. Postojao je samo jedan, jedan jedini izuzetak, a to su bile “Mućke”. Njih sam gledao iz dana u dan, iz večeri u veče. Ta serija je, uz obavezni erotski program koji je poslije ponoći emitovao na opskurnoj Televiziji Beli Manastir, bila moj prvi i godinama jedini dodir sa “čudesnom kutijom”.

Sve se zna: i da je uloga Del Boya isprva ponuđena Jimu Broadbentu koji je kasnije igrao ljigavog višeg inspektora Slatera i da je Anthony Hopkins odbio ulogu zbog “Jaganjaca” i da je za ulogu Kasandre konkurisala Elizabeth Hurley i još desetine i desetine neobičnih podataka koje su od “Mućki” stvorile ono što one jesu danas – mit. Upravo tu, u Raginoj glavi, pred seansu Elsie Partridge, uz nespretni klavirski solo uncle Alberta, otkrila mi se jedna istina o kojoj se možda i pisalo, o kojoj se možda i govorilo, ali ja na to, kroz sve ove godine, nisam naišao. Ta istina se zove kafana, a njena suština - crta.

“Mućke” jesu posvećene sitnim muljatorima širokog duha i daha, a njihova priroda se nigdje ne otkriva tako i toliko koliko se otkriva među pijačnim tezgama i za šankom lokalnog bircuza. U kafani su svi jednaki - i usaftani Denzil i bogataški snob Bojsi i dobrodušni tupamaros Trig. Pred šankom i pred crtom svi imaju ista prava i niko nema prednost. U gužvi se lako prepoznaju stalni gosti; oni vjeruju da je kafana njihova kuća, za razliku od povremenih mušterija koje su vezane za svoj astal i ćošak u kojem sjede.

Svi mi imamo svoje kafane. Heroji pekamskih ulica piju kod cinika Michaela, a zbunjeni i dekintirani beogradski mangupi kod Krlje koji ne može trijezan da sluša priče o svom pokojnom mlađem bratu. Ono što je kod Krlje sendvič sa čajnom, to je u Raginoj glavi Michaelov gulaš koji se lokalcima prodaje za pola funte, a ušminkanim dođošima iz drugih dijelova grada za dvije i po funte.

“Mućke” savršeno prepoznaju i opisuju taj jedinstveni duh kafane koja je radno mjesto prijateljstva. U njoj se proslavlja Albertov rođendan, dogovara Rodneyeva ženidba i kuju osvetnički planovi. Iz nje kreću mnoge priče, a samo nasumično nabrajanje oduzelo bi čestitom čovjeku više prostora nego što ga ima i pretvorilo bi tekst u ekoovski katalog u kojem nekog naročitog smisla i nema.

U “crti” se manifestuje motiv koji je u “Mućkama” tek naznačen

U pekamskoj kafani sve je puno humora i to onog humora koji “pali” na prvu, revolveraških dosjetki, šala i pošalica na kojima se osjeti onaj prepoznatljivi miris svega i svačega koji postoji jedino na pijacama... U toj brzini kojom se ispaljuju duhoviti meci prepoznajemo kvalitet snalažljivih života koji moraju da “uvale” mušteriji polovnu “kortinu” i tajvanski masažer. Takvi i nemaju vremena za dramske pauze.

Kada se u trećoj epizodi specijala iz 1996. godine Trotteri konačno obogate i postanu milioneri, to bogatstvo jedino može da verifikuje kafana koja je baštinik životnih istina. Od prve epizode pa do onih koje su uslijedile nakon što je na aukciji prodan “lesser watch” Johna Harrisona, Trotteri su, kao i većina onih koji su ih sa oduševljenjem gledali i nastavljaju da ih gledaju, živjeli na crtu, uglavnom kod Sida i u Raginoj glavi. Uvijek kratki za kiriju ili za polupun frižider, Del i Rodni su “crtu” promovisali kao mjeru onoga što bi pjesnik nazvao “jedva životom”, a što je kod njih predstavljalo jedinu punoću za koju su znali.

Na crtu su pili, na crtu su jeli, na crtu su poslovali. Ona je bila njihova jedina sigurnost, njihovo jedino utočište. Često su padali ispod nje, ali samo da bi je potom nadvisili. Postoji epizoda u kojoj Del Boy na prevaru okreće ruku Michaelu samo da bi dobio džabnu “turu”; za drugu i drugačiju nema, a u toj igri njih dvojice – koju u narednoj sceni parodiraju Rodney i Trig – nalazi se nešto od onog kafanskog poštenja koje je i majka i otac svim ostalim poštenjima.

U toj i takvoj “crti” manifestuje se daleko veći motiv koji je u “Mućkama” tek naznačen, jer “Mućke” su, prije svega, humoristička serija, serija bez velikih drama i lomova. To je motiv duga, dugovanja; motiv koji se od Katula proteže kroz evropsku umjetnost i to isključivo sa duhovitim prizvukom koji mu oduzima svu metafizičku, ontološku potentnost. Takav kakav jeste, motiv duga i dugovanja je isuviše ličan i on se u “Mućkama” prepoznaje u uistinu dramskim trenucima, kakav je, naprimjer, Delov monolog na kraju serije u kojoj dobija sina. Tek tu se otvara jedan lik, lik svjestan sopstvenih marifetluka, vlastith promašaja, ali i dometa, i tek tu je osjenčen jedan izuzetan motiv koji i dalje nema svoju istinsku umjetničku realizaciju.

Šampanjac za sve

Nisam siguran da li su “Mućke” zvanično trebale da se završe Del Boyevim i Rodneyevim bogaćenjem. Opet, da se njih dvojica nisu tako žestoko “oparili” - pitanje je da li bi se serija ikada okončala? Kada Rodney kupi bratu “rols” kod Bojsija, a obojica Albertu polujahtu “Kadija”, Trotteri se, u svili i kadifi, sa “kubom” u rukama i snobovskim ešarpama oko vratova, spuštaju u kafanu. Ulaze u Raginu glavu onako kako nikada nisu ulazili; ulaze kao novi ljudi, preplašeni pred mogućnošću odbacivanja, jer kafana, ako joj se hoće, može da prezre one koji su promijenili sudbinom. Svi im čestitaju, čak i Bojsi, a onda braća naručuju piće cijeloj kafani, kako je i red. Michael vadi šampanjac, a Del shvata da je zaboravio novčanik (kojeg, zapravo, više i nema) i pita:

- On the slate, Michael?

Michael, naravno, kao svaka poštena birtija, odgovara:

- On the house, Del!