O knjizi “Wake Up, Europe! Sarajevo Calling": Afirmacija života po sebi

Knjiga “Wake Up, Europe! Sarajevo Calling: Sarajevska rock scena za vrijeme opsade (1992-1995)” Aide Adžović predstavlja ambiciozan pokušaj da se jedan od najznačajnijih, ali istovremeno nedovoljno istraženih, fenomena kulturne istorije Bosne i Hercegovine izdvoji iz sfere anegdotalnog sjećanja i uvede u prostor ozbiljnog istraživanja. Knjiga prvi put na jednom mjestu okuplja impresivnu količinu arhivske građe, novinskih izvora, intervjua i relevantne literature, nastojeći da ratna sarajevska rock scena bude interpretirana kao društveni fenomen čiji značaj uveliko nadilazi samu muzičku produkciju.

Kulturna istorija otpora

Već u uvodnim poglavljima autorica jasno određuje svoj metodološki okvir rada, pri čemu se rock muzika posmatra kao oblik kulturnog odgovora na ekstremne istorijske okolnosti - u ovom slučaju opsadu grada Sarajeva. Adžović u uvodu ističe: “Iako se, dakle, sarajevska muzička scena pod opsadom može posmatrati kao autentični lokalni fenomen, ja je, kao autorica ovog rada, doživljavam i kao snažno svjedočanstvo o univerzalnosti otpora i neutažive ljudske potrebe za izražavanjem, koja nije isključivo refleksija stava i prkosa, već potvrda i afirmacija života po sebi.”

Struktura knjige je, dakle, gotovo udžbenička: nakon opsežnog uvoda o samoj opsadi slijedi poglavlje o “sarajevskoj pop rock školi” i patriotski intoniranom mainstreamu emitovanom na državnom servisu. Nakon toga autorica se posvećuje alternativnoj, underground sceni okupljenoj oko Radija Zid i emisije “No Sleep Till” i ekspanziji ratne demo-scene, zatim poglavlju o gostovanjima stranih izvođača (Joan Baez, Bruce Dickinson, Sai-Sai, Laibach, U2), da bi knjigu zaključila blokom svjedočenja i intervjuima s protagonistima tadašnje scene.

Osnovnu tezu knjige - muzika kao otpor i muzika kao oblik iscjeljenja - odnosno odnos između mainstreama i undergrounda, autorica provlači kroz sva poglavlja i eksplicitno je formuliše u zaključku. Ovaj koncept preuzima iz postojeće etnomuzikološke literature o ratnoj muzici (poput radova Petre Hamer o patriotskoj pjesmi i Svanibora Pettana o muzici u kontekstu Hrvatske devedesetih), a zatim ga primjenjuje na sarajevski slučaj, potkrepljujući ga konkretnim primjerima koji odgovaraju tom lokalnom kontekstu.

Adžović je ovdje nesumnjivo odradila i temeljit istraživački posao: prošla je ratne brojeve Oslobođenja i arhiv Infobiroa, sastavila hronologiju bendova, koncerata, klubova (Sloga, Obala, KUK, Cabaret) i tadašnjih medijskih emisija, te snimila i transkribovala intervjue s ljudima koji se te scene sjećaju iz prve ruke - Srđanom Jevđevićem, Enesom Zlatarom, Adijem Sarajlićem, Hamdijom Salihbegovićem, Almasom Smajlovićem i drugima. Posebno su zanimljive i inspirativne anegdote iz intervjua: priče o žicama za gitaru koje su se otkuhavale jer novih nije bilo ili Hamdije Salihbegovića, koji tek u poslijeratnoj Barceloni shvata koliko je razaranje iz kojeg dolazi zapravo bilo velika stvar, čije razmjere tada nije mogao percipirati na isti način. Sve te konkretne i lične priče na neki način potvrđuju teorijski dio koji im prethodi.

Autorica uspijeva rekonstruisati društveni kontekst nastanka ratne rock scene i pokazati kako su granatiranje, nestašice hrane i odjeće, fizička izolacija i svakodnevna opasnost oblikovali uslove kulturne proizvodnje. Rock koncerti, improvizovani klubovi, podrumske svirke ili čak dolasci svjetski poznatih muzičara u vrijeme rata i izlaganje riziku postali su neodvojivi dio želje da se društvo, ili ono što je od njega ostalo, ujedini i sebe potvrdi. Takvo čitanje približava knjigu savremenim teorijama kulture koje umjetnost razumiju prvenstveno kao društvenu praksu, a tek onda kao estetski imperativ.

Knjiga "Wake Up, Europe! Sarajevo Calling"/

Čitajući, sjetila sam se da sam na studiju komparativne književnosti koristila dosta sličnih izvora kada sam se željela baviti uticajem muzike na širi sociokulturni kontekst, posebno radove Simona Fritha (Sociology of Rock, “Towards an Aesthetic of Popular Music”), koga i Adžović citira kada objašnjava kako se identitet stvara kroz muziku. Anegdote koje sama knjiga navodi - opisi atmosfere u Slogi, “svi su bili prijatelji, svi su težili istom cilju”, trenutak kada publika baca kasete na binu - jesu, u frithovskom smislu, opisi “identiteta-u-nastajanju”, izvedenog kroz iskustvo slušanja i sviranja, kroz ono “biti drugačiji zajedno” u trenutku izvedbe. Kako i stoji u knjizi:

“ (...) moguće je istaći dvije vrlo značajne kategorije, a to su ‘muzika kao otpor’ i ‘muzika kao oblik izlječenja’, prisutne na sarajevskoj sceni tokom devedesetih godina. Muzika kao vid pružanja otpora prepoznaje društvene nepravilnosti i pogubne posljedice sukoba i nastoji odgovoriti na njih. S druge strane, muzika je često odražavala zajedničko iskustvo Sarajlija. Takva vrsta identifikacije ljudima je pružala utočište i osjećaj pripadnosti, jednakosti i ponosa na multikulturalni i multireligijski duh grada.”

Još, to što autorica nije lično proživjela rat ne samo da je dobro nego i spašava knjigu od patetike i suvišnog sentimenta, i ispravno je za ono što knjiga jeste, akademska studija ili čak udžbenik, a ne umjetnička proza. Adžović, što posebno treba pohvaliti, uspijeva održati ravnotežu između dokumentarnog materijala i svoje interpretacije, izbjegavajući senzacionalizam. Ona prihvata i prenosi nostalgične priče svojih sagovornika (ljudi sa scene); dakle, nije bez sentimenta uopšte, samo je taj sentiment posuđen od drugih, a ne njen lični, i tu je generacijska distanca poželjna, jer nemaju ni svi koji su te godine (pre)živjeli isti odnos prema njima. Važno mi je ovo naglasiti jer ne bi bilo prvi put da se mladim autorima zamjera bavljenje temama koje nisu lično doživjeli, a ova knjiga ne bi smjela imati takav tretman jer ona pretenduje na objektivnost, a ne na titranje i manipulisanje tuđim emocijama.

Wake Up, Europe!

Gostovanja velikih imena poput Brucea Dickinsona ili benda Laibach predstavljena su kao iznimno važni događaji koji su Sarajevo privremeno vraćali na kulturnu mapu svijeta. Autorica precizno pokazuje kako su takvi nastupi dvostruko kodirani: kao moralna podrška građanima Sarajeva, ali i kao kritika pasivnosti međunarodne politike. Naslov knjige “Wake Up, Europe!” lijepo reflektuje političnost poruke koja povezuje ratnu prošlost sa savremenim evropskim politikama (ne)odgovornosti. Tu dualnost opisuje i Enes Zlatar Bure, frontmen grupe Sikter: “U ratu je motiv bio nešto drugačiji. Bilo ih je više. Jedan je bio da se pokušamo osjećati normalno svirajući tu muziku, glumeći da je sve okej, da smo mi kao i svi drugi mlađi ljudi bilo gdje u Evropi, koji, eto, sviraju koncerte, plešu itd. To je bio jedan od motiva, taj nekakav eskapizam. A drugi motiv je bio da kažemo čitavom svijetu šta nam se dešava, šta nam rade. To je jedan od razloga što smo počeli pjevati na engleskom: da se obraćamo svima i svugdje, jer je bila katastrofa.”

Konačno, Adžović u knjizi uspijeva izbjeći dvije podjednako problematične krajnosti: sentimentalnu mitologizaciju ratnog Sarajeva i birokratski akademski ton. Umjesto toga, pred nama je studija koja za osnovu ima čvrst argument i brojne primjere, te pokazuje kako kultura predstavlja jedan od osnovnih načina na koji zajednica može opstati, a njeni akteri sačuvati zdrav razum u ekstremnim okolnostima. Gusta i provjerljiva hronologija muzičara, koncerata i emisija prije ove knjige nije postojala objedinjena na jednom mjestu, i tu će preciznost budući istraživači sasvim moći koristiti nezavisno od toga slažu li se s autoričinom metodologijom. “Wake Up, Europe! Sarajevo Calling” otvara i nova istraživačka pitanja o odnosu popularne kulture i rata i ulozi umjetnosti u vremenima (društvenog) raspada. Istovremeno, knjiga podstiče i niz drugih: na koje se načine takvo pamćenje danas institucionalizuje ili komercijalizuje, šta zapravo znači često spominjani “multikulturalni duh grada” ili, recimo, kako tumačiti činjenicu da je čitav sagovornički korpus muški. Vjerujem da će se Adžović tim i sličnim temama nastaviti baviti, a takvu bih knjigu čitala s jednakim interesovanjem, baš kao i ovu, a posebno mi je drago što konačno imamo mladu autoricu čiji interes i disciplina nadilaze lokalne okvire i koja je ponudila izuzetno relevantno štivo, ma koji nas aspekti muzike u ovom periodu zanimali.