Otkrivanje zaboravljene prošlosti: Ziryab - genije iz Cordobe

Svako vrijeme i svaka civilizacija imali su neobične ljude, pojedince, koji su vremenu i kulturi u kojoj su živjeli doprinosili mnogo više od drugih. Neki su, čak, bili toliko značajni da je njihovo ime ostalo upisano zlatnim slovima. O tome razmišljam dok sjedim u bašti kultne taverne Halberdier’s, u ulici Calle Zaragoza 20, u Sevilji, koja gleda na Katedralu svete Marije od Stolice, čiji veličanstveni zvonik, nekadašnji džamijski minaret, dotiče samo nebo. Visok je 104,5 metara.

Kažu da ovo gradsko sastajalište seviljskih i bjelosvjetskih sladokusaca nije preporučljivo baš za svakog namjernika. Ovdje se okupljaju samo najsuptilniji gurmani, oni koji vole da probaju različitu hranu koja je – kakvog li kulinarskog apsurda – i savremena i tradicionalna u isto vrijeme. Drugim riječime, na svojim menijima Halberdier’s nudi upravo to - tradicionalnu andaluzijsku kuhinju predstavljenu na drugačiji, inovativan način. Od mnogobrojnih jela izdvaja se gulaš od volovskog (bikovog) ili kravljeg repa, sa umakom od jogurta i kreme od mente, spravljen drugačije nego što se priprema tradicionalni gulaš Rabo de toro. Meso se pirja nekoliko sati dok ne postane nevjerovatno mekano i ukusno, prste da oližeš - definitivno vrhunski andaluzijski specijalitet. Jede se uz crno vino!

KULTURNA IKONA: Priznajem da me u Halberdier’s nije dovela želja da probam Rabo de toro. Nisam gurman i ne uživam u hrani. Želio sam da se tu, u toj staroj seviljskoj taverni, u kojoj je davno ostavio svoj raskošni kulinarski duh, sretnem sa neobičnom osobom iz slavnih vremena Al-Andalusa. Bio je poznat kao Ziryab i napravio je revoluciju u svemu čega se dotakao. Njegova kreativnost nadmašila je vrijeme i još uvijek blista u različitim oblastima, uključujući modni dizajn, muziku, poeziju, gastronomiju, astronomiju i mnoge grane nauke. Pravi je apsurd da se o njegovom bogatom naslijeđu rijetko čuje ili spominje u evropskim medijima, iako su njegovi doprinosi uključeni u gotovo svaki aspekt modernog života. Bio je jedna od najvećih kulturnih ikona Srednjeg vijeka i utjecaj koji je ostavio itekako se i dan-danas osjeća u savremenom životu starog kontinenta.

Ziryabovo rođeno ime bilo je Abu al-Hassan Ali Ibn Nafi. Rođen je 789. godine, ali se raspravlja o njegovom mjestu rođenja, iako neki izvori tvrde da je to bio Bagdad. Jednako vlada zbunjenost oko njegovog porijekla. Neki historičari su vijekovima tvrdili da je Arap, Perzijanac, Kurd i Afrikanac. Nema sumnje da ova konfuzija postoji zbog toga što su ga svi posvajali i željeli da bude njihov. Njegov nadimak Ziryab na arapskom znači Crna ptica. Dobio ga je, prema arapskom muslimanskom historičaru iz Al-Andalusa Ibn Hayyanu, “zbog tamne puti, jasnoće i muzikalnosti glasa i slatkoće njegovog lika”. Podučavali su ga najbolji učitelji i muzičari u Mosulu, a jedan od njih je bio čuveni perzijski pjesnik, kompozitor i muzičar iz 9. stoljeća Ishaq Al-Mawsili.

Ziryab je pokazao ogroman talenat za muziku i brzo je stekao popularnost i muzički ugled. Tvrdio je da muziku prima u snu od dobrih džina (duhovna bića), koji ga prate od djetinjstva i poklanjaju mu najljepše stihove i kompozicije. Jednom je bagdadski kalifa Harun Al-Rashid zatražio od Ishaqa Al-Mawsilija da mu predstavi svoje najbolje učenike i ovaj mu je bez razmišljanja doveo Ziryabija. U razgovoru, Ziryab je spomenuo da velikom kalifu može pjevati “pjesme koje ljudske uši nikada ranije nisu čule”. Impresionirani kalifa ga je tako primio na dvor i uskoro je postao dvorski zabavljač.

PUT DO CORDOBE: Priča kazuje da je Abu al-Hassan Ali Ibn Nafi bio toliko dobar muzičar da su drugi muzičari na carskom dvoru uskoro postali ljubomorni na njegovu popularnost. Čak se i njegov učitelj Ishaq Al-Mawsili osjećao ugroženim na dvoru, pa mu je neredio da napusti Bagdad, prijeteći da će ga ubiti. Tako je Ziryab zauvijek napustio Bagdad i potražio sreću u Africi, nudeći svoje zabavljačke vještine lokalnim vladarima i bogatunima.

Sa 24 godine proputovao je duž obale Sredozemnog mora i stigao do Cordobe, slavnog grada s oko pola miliona stanovnika, gdje mu se pružila prilika da afirmiše svu svoju muzičku nadarenost. U Cordobi je postao istinski muzički vizionar koji je tiho, ali temeljito oblikovao korijene evropske kulture. Tu je doživio priznanje svoje umjetnosti i uskoro postao ovjenčan neviđenom slavom. Postao je dvorski muzičar velikog kalife Abd-Al-Rahmana II, prestavivši svoje čudesne umjetničke kreacije. Bio je prava muzička enciklopedija – znao je napamet više 10.000 pjesama. Publika ga je obožavala.

Kalifa Abd al-Rahman je bio fasciniran Ziryabovom kreativnošću i talentima koje je ispoljavao. Odmah mu je pružio priliku i učinio ga glavnom atrakcijom svog kraljevskog dvora, ali ga je za to i bogato nagradio. Ziryab je primao 200 zlatnih dinara mjesečno, uz bonus od 500 zlatnih dinara na ljeto i Novu godinu, te dodatnih 1.000 zlatnih dinara za velike islamske praznike. Takođe je dobio raskošnu palatu u Cordobi i nekoliko seoskih vila širom Španjolske. Uz to, pružio mu je priliku i dao mu otvorene ruke nad kulturnim razvojem Al-Andalusa. Ziryab je to jedva dočekao. Odmah je osnovao neku vrstu instituta za obrazovanje u muzičkoj umjetnosti i zabavi. Podučavajući podjednako i bogate i siromašne studente tradicionalnim muzičkim stilovima i pjesmama, brzo je proširio svoj popularnost i umjetnički uticaj na prostore tadašnje islamske države koja se prostirala od Indije do Pirineja. Najpopularnijem instrumentu tog vremena lutnji (oud - Al-U’d), koju je uveo u Španjolsku i Evropu, dodao je petu žicu, što je kasnije otvorilo put razvoju gitare.

Ipak, možda je njegov najveći doprinos u oblasti muzike bilo osnivanje prvog muzičkog konzervatorijuma u Cordobi. On se smatra izumiteljem opere i operskog pjevanja. Bilo je to na njegovom konzervatorijumu, gdje je veliki broj studenata muzički obrazovan i postao poznat po pjevačkim nastupima, plesu i novim muzičkim djelima. Neki muzički teoretičari smatraju da je i tradicija tipičnog španjolskog flamenka započela u vrijeme ovog muzičkog genija o kome se danas malo zna. Ako je sve ovo povjesna muzička istina, kako se tvrdi, onda bi upravo ovo mogla biti suština neizbrisivog testamenta Ziryabovog skrivenog uticaja na muzičke tokove u Evropi.

Mnogi kasniji evropski srednjovjekovni kompozitori, trubaduri i crkveni ministranti, stvarali su muziku inspirisani ritmom Ziryabovog andaluzijskskog zvuka i trajno uticali na razvoj evropske klasične i narodne muzike. Ritam njegovih popularnih melodija i muzičkih ostvarenja pronašao je svoj put i u kompozicijama velikih kompozitora poput Mocarta, inspirirajući i djela džez muzičara poput Dukea Elingtona, u kojim naziremo muzičko nasljeđe genijalnog arapskog stvaratelja.

STVARALAC MODNOG STILA: Sve do Ziryabovog dolaska u Cordobu, grad je živio u prilično učmaloj atmosferi, a Al-Andalus je bila tiha zemlja, bez javnih kulturno-umjetničkih zbivanja. Njegovom pojavom promijenio se gradski život i kulturna atmosfera, a muzika je dobila jednog od najvećih stvaralaca. No, Ziryab je uskoro postao i modna ikona. Uveo je kratku kosu za muškarce, a njegove modne kreacije postale su hit među uglednim plemićkim porodicama i bogatunima. Insistirao je da određeni materijali i boje odjeće budu rezervisani za određena doba godine – proljeće, ljeto, jesen i zimu; izumio šarene boje i kemikalije, kao i obojene prugaste tkanine i prozirne kapute, kakvi se i danas nose u Maroku. Uveo je sezonske modne kolekcije, savjetujući plemstvo koje boje i tkanine da nose tokom različitih svetkovina i pojavljivanja u javnosti.

Negovi modni kodeksi postali su nezaobilazni. Zimska odjeća treba da bude šivana od težeg materijala, obavezno tamnije boje, a bunde i kaputi od krzna postali su važan dio modnog trenda. Odjeća za jesen i proljeće trebala je odražavati dominantne boje tih godišnjih doba. U proljeće je savjetovao da se nose svjetlije boje, koje podsjećaju na rascvjetalo cvijeće, a u jesen nijanse crvene, žute i narandžaste, u skladu sa promjenjivim bojama lišća. Ljeti je savjetovao bijele i druge svijetle boje. Ova prefinjena moda slavila je osjećaj slobode i senzualnosti, što je dakako bilo revolucionarno za doba u kome je živio ovaj modni guru.

GASTRONOMIJA KAO IZAZOV: Talenti Abu al-Hassana – Ziryaba uskoro su se proširili izvan područja muzike i mode do svijeta gastronomije, gdje je za kratko vrijeme postao poznat i kao autoritet za kulinarske inovacije. Unio je red i prefinjenost u protokole i serviranje, stimulirajući čula i uzdižući kult jela na pijedestal ukusa i prezentacije. Organizirao je obroke u niz gastronomskih zadovoljstava, počevši od predjela pa sve do završnog deserta. Prije njega, niko u Al-Andalusu nije vodio računa o hrani koja se servira. Različiti ukusi, začini, začinsko bilje i vrste hrane, od slatkiša preko mesa do salata i pića, servirani su zajedno. Ziryab je uveo red i stil kako se hrana prinosi i u njoj uživa. Za predjelo se prvo servirala supa, zatim slijedi glavno jelo i na kraju, kao dezert, voće i slastice. Orašasti plodovi su servirani kao užina.

Njegovo eksperimentisanje s okusima i sastojcima postavilo je temelje arapsko-mediteranske kuhinje. Od jela od pirinča natopljenih šafranom do aromatičnih variva i kulinarskih specijaliteta, poput gulaša od volovskog (bikovog) ili kravljeg repa, sa umakom od jogurta i kreme od mente, postali su dio mozaika uobičajne andaluzijske gastronomije. Ziryabove kreativne inovacije, kako je zapisao historičar Ibn Hayyan, “uzdigle su objedovanje u ekskluzivne umjetničke forme, očaravajući čula i uzdižući čin uživanja u hrani na simfoniju ukusa i prezentacionih ceremonija”. Pa ipak, tu se ne završava priča o zaboravljenom arapskom geniju, koji je za života Evropi ostavio nasljeđe kakvo nije nijedan pojedinac ni prije ni poslije njega.

Ziryab je također inovirao i u mnogim drugim aspektima gastronomije. On je prvi prepoznao šparoge i uključio ih u ishranu kao jestivo i ukusno povrće. Riješio se nezgrapnih starih metalnih pehara, koje su ljudi koristili za piće još prije islamskih vremena, i zamijenio ih lakšim, atraktivnijim kristalnim i staklenim čašama. On je promijenio način na koji su Andalužani gledali na higijenu. Prvi je uveo pastu za zube. Bio je prvi koji je afirmisao korištenje dezodoransa u vrelim ljetnim danima i noćima. Inovirao je i nove frizure. Prije njegovog vremena, muškarci i žene iz Al-Andalusa nosili su neurednu kosu. Ziryab je napravio popularne frizure koje su mušku kosu činile znatno kraćom, urednijom i čišćom, a ženama je predložio šiške. Uz to, Ziryab je inicirao neku vrstu šampona, napravljenog od ružine vodice i soli, što je kosu činilo ljepšom, mirišljavom i zdravijom. Podsticao je upotrebu prirodnih kozmetičkih proizvoda, kao što su eterična ulja i biljni ekstrakti, čime je promovirao prirodnije rituale ljepote prilagođene koži.

Uprkos svom izuzetnom doprinosu, Ziryab je stoljećima ostao relativno nepoznat u popularnim evropskim hstorijskim narativima. Kao kulturna ikona i muzički genije, njegova muzička djela i nesumnjiva inovativna pravila o modi, kozmetici, higijeni i hrani brzo su se proširila po cijelom Iberijskom poluotoku i srednjovjekovnoj Evropi, stigavši do kraljevskih kuća i plemstva i ubrzo se udomaćila kao nešto što je na ovom svijetu oduvijek postojalo.

Njegove inovacije su prisutne i danas u načinu na koji jedemo, na koji se oblačimo i brinemo o svom izgledu. Ne treba zaboraviti njegovo ime - Abu al-Hassan Ali Ibn Nafi – Ziryab. On je bio kulturna ikona čiji su stilovi trajali mnogo duže od njegovog života, a njegovo vizionarsko naslijeđe živi i danas, kroz savremenu aplikacija Ziryab. Ova platforma predstavlja živu počast čovjeku čiji uticaj nadilazi ere i granice, nudeći korisnicima uvid u historiju, kulturu, muziku, modu, kao i kulinarska i kozmetička znanja naslijeđena iz vremena Al-Andalusa.