Upravljanje urbanim stablima više je od prioriteta, drveće više ne može samo

Urbanizacija je u posljednjim decenijama dovela do sve izraženijeg pregrijavanja gradova, a posljedice više nisu apstraktna priča o klimatskim promjenama, nego vrlo konkretan pritisak na zdravlje ljudi i vitalitet urbanog drveća. Efekat urbanog toplotnog ostrva danas se prepoznaje kao jedan od ključnih rizika savremenih gradova.

Akumulator toplote

Toplotno ostrvo je svojstvo urbanog prostora koje se ogleda u višim temperaturama u odnosu na okolni, neizgrađeni i ruralni prostor. Prosječna godišnja temperatura zraka u gradu s milion ili više stanovnika može biti za 1 do 3°C viša od temperature u okolini, kako navodi kanadski klimatolog Timothy Richard Oke. Prema istom istraživaču, ta razlika tokom vedre i mirne noći može dostići i do 12°C.

Umjetne površine, betonske konstrukcije i asfaltni kolovozi imaju veliku sposobnost apsorpcije i zadržavanja toplote, pa se tokom dana intenzivno zagrijavaju, a tokom noći sporo hlade. Grad se ponaša kao akumulator toplote.

Efekat urbanih toplotnih ostrva posebno ugrožava ranjive kategorije stanovništva, starije osobe, djecu i hronične bolesnike, jer izloženost temperaturnim ekstremima kod njih značajno povećava rizik od ozbiljnih zdravstvenih posljedica.

Pažljivim dizajnom sistema zelenih površina, odnosno sistema zelene infrastrukture, pejzažni arhitekti osiguravaju brojne funkcije, poput mitigacije urbanih toplotnih ostrva, ublažavanja temperaturnih ekstrema i snižavanja noćnih temperatura zraka.

Ograničenja drveća

Drveće hladi grad prije svega zasjenjivanjem i evapotranspiracijom, pri čemu se dio toplotne energije troši na isparavanje vode, čime se snižava temperatura površina i okolnog zraka.

Međutim, potencijal zelene infrastrukture nije neograničen. U ekstremnim uslovima, posebno tokom toplotnih valova i pri suhom zraku, stabla mogu ući u režim fiziološke štednje. Kada je stres prevelik, dolazi do zatvaranja stoma, kako bi se smanjio gubitak vode; tada transpiracija opada, a rashladni efekat se značajno smanjuje.

Sarajevo i Zenica

Zato je u urbanim sredinama ključno da drveće ne bude prepušteno slučaju, već da mu se osiguraju uslovi za stabilan razvoj: dovoljno prostora za korijenov sistem, kvalitetan supstrat i dostupnost vode u periodima stresa.

Prema našoj analizi pokrivenosti visokom vegetacijom, provedenoj na osnovu satelitskih podataka o visini i pokrovnosti krošnji drveća, obrađenih u odgovarajućem GIS softveru, Kanton Sarajevo u prosjeku ima 54,8% pokrivenosti krošnjama, dok administrativni obuhvat Grada Sarajeva iznosi 49,7%. Međutim, kada se izdvoji uže urbano jezgro, ta vrijednost drastično opada na svega 19%.

Sličan obrazac uočljiv je i u Zenici. Iako administrativne granice Grada Zenice pokazuju visoku ukupnu pokrivenost krošnjama od 63,6%, detaljna analiza užeg urbanog područja bilježi pad na svega 15,3%.

Ovi podaci ukazuju na važnu činjenicu: grad može djelovati “zeleno” kada se posmatra u okviru širokih administrativnih granica, ali se ključni problem javlja upravo u centralnim zonama, gdje ljudi žive, rade i svakodnevno borave. Upravo u tim “betonskim pustinjama”, dok su temperature zraka visoke, temperature samih površina poput asfalta, betona i fasada nerijetko prelaze 50°C, stvarajući ekstremne toplotne tačke”. To znači da mikroklima u kojoj se krećemo direktno zavisi od toga koliko je betona, a koliko krošnji u našem neposrednom okruženju.

Isti grad, različiti klimatski uslovi

Analiza temperaturnih podataka provedena u gradu Zenici upućuje na značajne razlike između dvije meteorološke stanice udaljene oko 2,4 km. U ekstremnim uslovima, posebno kada dnevne temperature prelaze 40 °C, razlika između urbanog jezgra i perifernog dijela grada može dostići vrijednost 4 do 6 °C.

U urbanim drvoredima Zenice često se javlja upala kore (suncožar). Takve rane postaju ulazna mjesta za patogene, a u praksi se često potvrđuje prisustvo gljive Schizophyllum commune. Na uzorku od ukupno 1.077 stabala, kod 67 stabala (6,2%) identifikovani su jasni simptomi upale kore praćeni pojavom gljiva truležnica.

Brze mjere i dugoročno planiranje

Ključno je razumjeti da se mjere ublažavanja urbanih toplotnih ostrva trebaju pokrenuti odmah. Prava promjena dolazi tek kada se ozelenjavanje radi planski: povećanjem pokrivenosti krošnjama u urbanim jezgrima i strateškim rasporedom stabala.

Bez očuvanja postojećih stabala grad ulazi u začarani krug: manjak krošnji pojačava vrućinu, vrućina slabi stabla, a grad gubi prirodni sistem hlađenja.

(Autor je član Asocijacija pejzažnih arhitekata u BiH)