Novo doba za Srebrenicu - "Kulminacija genocida i agresije na BiH"

Oslobođenje donosi izlaganje akademika Mirka Pejanovića na međunarodnoj konferenciji “Srebrenica 1995: Kulminacija genocida i agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu”, koja se danas i sutra održava u Sarajevu i Srebrenici. Tema akademikovog izlaganja je “Srebrenica kao posebno razvojno područje: politički, demografski i ekonomski aspekti postgenocidne obnove”.

Više odgovornosti

Tokom 2020. godine (19. oktobra) održana je naučna konferencija u Sarajevu o temi: “Genocid nad Bošnjacima, Srebrenica 1995-2020: uzroci, razmjere i posljedice”. Učesnici konferencije, naučni istraživači, elaborirali su i rasvijetlili bitne aspekte uzroka i posljedica genocida nad Bošnjacima u Srebrenici u julu 1995. godine.

Zaključci i preporuke sa ove međunarodne naučne konferencije išli su ne samo u pravcu produbljavanja naučne spoznaje o počinjenom zločinu genocida već i u pravcu naučnog zasnivanja društvenih projekata sa ciljem ublažavanja i otklanjanja posljedica genocida. Počinjeni genocid je doveo do razornih posljedica u demografskoj strukturi grada i opštine Srebrenica i do razaranja socijalno-ekonomske osnove življenja.

Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava zajedno sa Institutom za istoriju Univerziteta u Sarajevu pripremio je održavanje međunarodne naučne konferencije o temi: “Društvene posljedice genocida nad Bošnjacima u Srebrenici: socijalni, ekonomski, demografski i kulturni razvoj Srebrenice (1995–2022)”. Konferencija je održana 12. oktobra 2023. godine u Srebrenici, u Memorijalnom centru Potočari. U metodu pripreme konferencije izvedena su istraživanja demografskog stanja, stanja razvoja privrede i povratka izbjeglih i raseljenih. Istraživanja su prezentirana u obliku studija koje su objavljene u zborniku radova sa konferencije.

Glavne spoznaje u izvedenim istraživanjima pokazuju da su na djelu nepovoljne tendencije u društvenoj zbilji življenja preživjelih Srebreničana. U pitanju je dalje odvijanje demografskog smanjenja ukupnog stanovništva u gradu i opštini. Takođe je u pitanju ekonomsko zaostajanje, nezaposlenost i siromaštvo povratnika.

Naučni istraživači – učesnici konferencije su u zaključcima oblikovali nekoliko naučnih i društvenih stanovišta:

Prvo stanovište se odnosi na podizanje odgovornosti svih društvenih subjekata u Bosni i Hercegovini za zaustavljanje negiranja genocida u Srebrenici.

Drugo stanovište zagovara da se za Srebrenicu osigura poseban društveno-razvojni status. Istraživanje je pokazalo da je socijalna zajednica ljudi u Srebrenici toliko urušena da su nužne sistemske i dugoročne mjere države Bosne i Hercegovine, kao i institucija Evropske unije. U ovom kontekstu se inicira donošenje zakona u Parlamentu BiH kojim bi se utemeljio poseban društveno-razvojni status Srebrenice.

U nedostatku konsenzusa u Vijeću ministara BiH, ovaj zakon može nametnuti visoki predstavnik. Na temelju zakona o društveno-razvojnom statusu stvorio bi se pravni okvir da entiteti i kantoni solidarno izdvajaju finansijska sredstva za ekonomski razvoj i demografsku revitalizaciju grada Srebrenice i mjesnih područja na cijelom teritoriju opštine. Na važnost solidarnosti prema građanima Srebrenice za prevladavanje posljedica genocida posebno je ukazao reisu-l-ulema Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini Husein ef. Kavazović u pismu učesnicima naučne konferencije održane 2020. godine u Sarajevu.

Reisu-l-ulema Kavazović ističe: “Mi podržavamo nastojanja da se Srebrenici, s obzirom na ono što joj je učinjeno, a što ju je pretvorilo u grad simbol patnje i stradanja, dodijeli poseban status – ne samo u Bosni i Hercegovini već i u okviru cijele Evrope. Time bi poruke koje bi ona odašiljala svoj eho nalazile širom svijeta i u generacijama koje dolaze pobuđivala svijest o strahotama genocida i u srcu im, umjesto mržnje, usađivale ljubav i poštovanje prema drugom i drugačijem”.

Pitanje se postavlja kako doći do promjene odnosa institucija države Bosne i Hercegovine i institucija Evropske unije prema otklanjanju posljedica genocida nad Bošnjacima u Srebrenici. Zasad postoje pozitivni primjeri odnosa gradova, kantona i opština prema finansiranju Memorijalnog centra u Potočarima.

Povodom obilježavanja 30 godina od počinjenog genocida nad Bošnjacima u Srebrenici održan je komemorativni skup u Potočarima 11. jula 2025. godine.

Kako sam bio učesnik komemorativnog skupa, odlučio sam nakon tog događaja uputiti javno pismo gospođi Ursuli von der Leyen, predsjednici Evropske komisije. U pismu se inicira promjena odnosa prema genocidu u Srebrenici, u smislu moralne odgovornosti Evropske unije za otklanjanje posljedica genocida. Dodatni motiv za javno pismo bila je poruka gospođe Ursule von der Leyen povodom 30. godišnjice počinjenog genocida.

U poruci se ističe: “Priznajemo svoju prošlost i preuzimamo odgovornost – zbog nečinjenja u sprečavanju i zaustavljanju genocida”. Postoji jedna ranije izjava u kojoj gospođa Ursula von der Leyen iskazuje svoje gledište da je genocid u Srebrenici na savjesti Evropske unije.

U javnom pismu, u ime naučnika-istraživača, zagovara se novi odnos Evropske komisije prema otklanjanju posljedica genocida u Srebrenici. U tom pogledu se inicira formiranje evropskog fonda za ekonomski i socijalni razvoj Srebrenice, kako grada, tako i mjesnih područja. Takav novi odnos bi pokrenuo i promjenu pristupa Federacije Bosne i Hercegovine i njenih kantona.

Preko svog kabineta gospođa Ursula von der Leyen je indirektno naznačila da bi Bosna i Hercegovina mogla usmjeriti dio finansijskih sredstava od milijarde eura koja je državi dodijeljena planom rasta za zemlje Zapadnog Balkana.

Za razliku od drugih zemalja, koje su aktivirale sredstva iz Plana rasta, Bosna i Hercegovina zbog blokade rada Vijeća ministara BiH od ministara iz Republike Srpske nije mogla aktivirati korištenje dodijeljenih sredstava tokom 2025. i 2026. godine.

Primjer Ukrajine

Međutim, moralni odnos prema ekonomsko-socijalnom razvoju i demografskoj revitalizaciji Srebrenice pretpostavlja neposredno učešće Evropske unije u projektima otklanjanja posljedica genocida. Jer otklanjanje posljedica genocida podrazumijeva: ulaganje u poduzetništvo; ulaganje u održivi povratak izbjeglica; ulaganje u izgradnju komunalne i putne infrastrukture; ulaganje u obrazovanje, zdravstvo i socijalnu zaštitu. Evropska unija je odviše ekonomski moćna da uz novi odnos solidarnosti prema Srebrenici može pokrenuti novo doba u pogledu perspektive razvoja i preporoda za sve građane Srebrenice koji su preživjeli dramu izazvanu pogubljenjem najmanje 8.732 Bošnjaka u julu 1995. godine. To je dovelo do opšte devastacije grada Srebrenice.

Postavimo pitanja šta bi bio ishod ruske invazije na Ukrajinu da nije pomoći i solidarnosti Evropske unije prema Ukrajini.