Film "Train Dreams": U stalnom kretanju između tjeskobe i mogućnosti iskupljenja u sadašnjem trenutku

“The world’s an old place. Probably nothing it hasn’t seen by now.”

- “Train Dreams” (2025)

Poetika ovog filma vrlo jasno komunicira s tradicijom američkog autorskog filma koji prirodu tretira kao prostor metafizičkog iskustva, a ne samo kao puku scenografiju. “Train Dreams”, u režiji Clinta Bentleya, zasniva se na istoimenom djelu Denisa Johnsona (1949-2017), pisca koji je tokom karijere stekao status jednog od upečatljivijih, ali i često marginalizovanih glasova američke književnosti.

Život, niz slika

Njegov kratki roman “Train Dreams” iz 2002. godine - koji bismo mogli prevesti kao “Snovi o vozovima, ili čak kao “Voz snova” - smješten je u rani dvadeseti vijek, u razdoblje kada američki Zapad prolazi kroz velike promjene. Izgradnja željezničke infrastrukture odvija se paralelno sa intenzivnom eksploatacijom šuma, procesima koji trajno mijenjaju odnos čovjeka prema prostoru, a posredno i prema prirodi kao takvoj. Ta se tema iščitava odmah na samom početku: “Nekoć je bilo prolaza u stari svijet. Čudnih staza, skrivenih putova. Skreneš iza ugla i odjednom se nađeš licem u lice s velikom zagonetkom, onim što je temelj svega. Iako tog starog svijeta više nema, iako je smotan poput svitka i nekamo spremljen, još se osjeti njegov odjek.”

Roman i film prate život Roberta Grainiera (Joel Edgerton), drvosječe i željezničkog radnika, čiji se život mijenja nakon tragičnog gubitka supruge i kćerke u požaru. On počinje drugačije posmatrati svijet i samoga sebe, pokušavajući da pronađe smisao svoje mučne, radom, porodicom i tragedijom oblikovane egzistencije. “Train Dreams” je drugi dugometražni film koji Clint Bentley režira nakon filma “Jockey” (2021) i novi scenarij koji je napisao zajedno sa Gregom Kwedarom poslije uspjeha i nagrada koje je osvojio film “Sing Sing” (2023).

Priča i njena struktura su jako bliske kontemplativnoj logici koja obilježava veliki dio opusa američkog reditelja Terrencea Malicka, što je vrlo jasno primijećeno i od kritike. Ipak, ti uticaji nisu ovdje prisutni kao puko citiranje, nego više kao važan kulturni orijentir iz kojeg Bentley kasnije crpi vlastitu rediteljsku energiju. Kao i kod Malicka, likovi su često ljudi koji kroz rad, ljubav i samoću pokušavaju pronaći smisao u svijetu koji se ubrzano mijenja. Putovanje glavnog junaka tako ne možemo nazvati herojskim u klasičnom smislu, nego radije unutrašnjim, prisutnim u stalnom kretanju između tjeskobe i mogućnosti iskupljenja u sadašnjem trenutku. Priča se tako ne razvija kroz standardnu napetost, nego kroz niz slika, raspoloženja i fragmenata iskustva koji se talože oko životne putanje protagonista. U središtu se ovdje nalazi Robert Grainier, kojeg izvrsni Edgerton tumači suzdržano i precizno, bez potrebe za pretjeranim emotivnim istupima. Njegova interpretacija počiva na fizičkom prisustvu, gestu i pogledu, čime se lik gradi više kroz odnos prema prostoru i radu nego kroz dijalog. Tako su i periodi tišine i sporog ritma raspoređeni između scena snažnog emocionalnog naboja, čime se izbjegava osjećaj monotonije: nasilni događaji, lične tragedije i česti flešbekovi dodatno pojašnjavaju protagonistovu traumu.

U tom smislu, zanimljivo je posmatrati film i kroz prizmu teorijskih propitivanja Andreja Tarkovskog. Ruski filmski autor i teoretičar u knjizi “Vajanje u vremenu” (1985) naglašava da se “čistota filma, njegova inherentna snaga, ne otkriva u simboličkoj podobnosti slika (koliko god smjele bile), već u sposobnosti tih slika da izraze specifičnu, jedinstvenu istinu”. Upravo takav pristup moguće je prepoznati u Bentleyevom filmu. Vizuelni motivi prirode, rada, starenja i prolaznosti ne funkcionišu kao zatvoreni simboli koje treba racionalno odgonetnuti, već kao iskustvene slike koje nose emocionalnu i egzistencijalnu težinu lika i svijeta u kojem živi. Kao i kod Tarkovskog, vrijeme u filmu “Train Dreams” ne djeluje linearno i narativno funkcionalno, već kao osjećaj trajanja - kao tok života koji se ne objašnjava, nego doživljava. Govoreći o tome, film uglavnom uspijeva izbjeći zamke ovakvog pristupa: nema naglašenih, patetičnih replika, niti vizuelnih rješenja koja bi lako mogla skliznuti u pretjeranu i značenjima preopterećenu simboliku.

Film "Train Dreams"/

Istina, povremeno se javlja određena vrsta artificijelnosti u trenucima kada film pokušava da artikuliše velike poruke kroz dijalog koji je često jednosmjeran jer Robert rijetko iznosi svoje misli i svoj život. Robert i Claire Thompson (Kerry Condon), nekada medicinska sestra u Europi u Prvom svjetskom ratu, a sada radi u novoosnovanoj Američkoj šumarskoj službi, vodiće razgovor o ličnim porazima i povezanosti čovjeka i prirode. I premda razgovor ima neka zanimljiva zapažanja, ne mogu se oteti dojmu da ta željena dubina u filmu u cjelini često djeluje unaprijed programirano, proizvodeći efekt prepoznatljive filozofske težine.

Iako priča prati Grainierov život od završetka Prvog svjetskog rata pa sve do kasnih šezdesetih, istorijski okvir ovdje nikada nije u prvom planu. Naprotiv, vrijeme se osjeća kroz transformaciju pejzaža, sječu šuma, izgradnju željezničkih pruga i postepeno pretvaranje divljine u prostor eksploatacije. Šume i planine uz pacifičku obalu su stalan podsjetnik da su istovremeno i izvor života i stalna prijetnja. Umjesto toga, Bentley dopušta da se istorija “dogodi” u svakodnevici: u radu, porodičnim odnosima, susretima s kolegama i prolaznicima koji tokom godina oblikuju njegov put.

Grainierovo je putovanje praćeno naracijom koja nije nametljiva, već se pojavljuje u precizno odmjerenim trenucima. Smireni glas Willa Pattona igra bitnu ulogu u stvaranju tog osjećaja topline i povjerenja, vodeći refleksiju izvan samog lika, direktno ka nama. Elementi nadrealnog koji se sporadično pojavljuju nisu samo Grainierov bijeg iz stvarnosti, već njen sastavni dio: oni artikulišu tugu i krivicu s jedne, te nadu, s druge strane. Film tako nudi zaron u unutrašnje borbe jednog radnika, ali kojem će divlji kapitalizam i divlja priroda tokom njegovih osam decenija života više puta nanijeti težak udarac. U pozadini se obrađuju i druge teme poput rasizma (s kineskim imigrantima kao glavnim žrtvama) ili nemilosrdne eksploatacije prirodnih resursa.

Simbol napretka

Posebno mjesto u filmu zauzima fotografija Adolpha Velosa, koja djeluje gotovo nadrealno, a ipak duboko ukorijenjeno u materijalnoj stvarnosti. Sječa drveća postaje višeslojni motiv: simbol tehnološkog napretka, društvene transformacije i smrti, ali i pripadanja, cikličnosti i obnove. Vizuelni identitet filma dostiže vrhunac u scenama obilježenim vatrom - trenutku u kojem se Robertov život nepovratno mijenja. Na kraju se čini da se stvarna vrijednost filma ogleda u spremnosti da se osloni na ozbiljne kulturne i filozofske temelje, bez ironije, predstavljajući nam život po sebi. Bentley i Kwedar književnom predlošku pristupaju s vidljivom dozom poštovanja, ali pritom ne odustaju od vlastite autorske interpretacije, nego je koriste kao način da tekst postane živ u drugom mediju.

U tom smislu, “Train Dreams” je zanimljiv i kao simptom šireg pomaka unutar Netflixove produkcijske logike, pokazujući, barem povremeno, spremnost ove kuće da izađe iz zatvorenog kruga sadržaja podređenog samo tržišnoj logici i uđe u prostor sporijeg, rizičnijeg i manje predvidljivog narativnog filma; onog koji sigurno ne garantuje komercijalni uspjeh, ali potencijalno može imati važniju kulturnu i umjetničku vrijednost.