Struka bez licence, gradovi bez zelenila: Deset godina tihe borbe pejzažnih arhitekata u BiH

Povodom deset godina rada Asocijacije pejzažnih arhitekata u Bosni i Hercegovini odlučila sam da napišem tekst kojim želim informisati javnost o statusu pejzažne arhitekture i radu ove organizacije, koja nastoji da uredi i afirmiše profesiju inženjera hortikulturne i pejzažne struke, a koja je važna za očuvanje i unapređenje pejzaža.

Asocijacija je osnovana 2015. godine, sa primarnim ciljem da unaprijedi hortikulturnu i pejzažnu inženjersku struku u Bosni i Hercegovini, u kojoj ona nije dovoljno prepoznata. Međutim, djelokrug rada Asocijacije je puno širi i njeni članovi se bave edukacijom, aktivizmom, demokratizacijom planiranja i korištenja otvorenog prostora i drugim temama.

Kreiranje profesionalnih standarda

Asocijacija okuplja oko 30 stalnih članova – eksperata, inženjera i studenata iz oblasti hortikulturne i pejzažne struke, arhitekture, urbanizma, prirodnih i društvenih nauka. Ove godine smo aplicirali za članstvo u međunarodnoj evropskoj organizaciji koja okuplja asocijacije pejzažnih arhitekata – Internacionalna federacija pejzažnih arhitekata (IFLA Europe), i postigli status prelaznog člana, na putu ka punom članstvu. Članstvom u IFLA Europe, hortikulturna i pejzažna struka u Bosni i Hercegovini je dobila međunarodno priznanje, a Asocijacija pristup mreži stručnjaka i institucija iz oblasti pejzažne arhitekture, mogućnost učešća u evropskim projektima i inicijativama, kao i priliku da utiče na kreiranje profesionalnih standarda i politika vezanih za pejzažni razvoj.

IFLA Europe, kao krovna organizacija za pejzažnu arhitekturu, određuje standarde obrazovanja i stručnog djelovanja na prostoru Evrope i uživa ugled u institucijama Evropske unije. Poznajući razvojni put drugih IFLA organizacija poput Velike Britanije, Rumunije, Mađarske, Srbije i Hrvatske, koje su također dugo radile ili još uvijek rade na transformaciji od organizacija hortikulturista ka organizacijama pejzažne arhitekture, s puno većim samopouzdanjem sada mogu reći da je naša asocijacija na pravom putu i ispunjava svoju ulogu.

Formalno visoko obrazovanje iz oblasti hortikulture i pejzažne struke u Bosni i Hercegovini započelo je 1997. godine na Šumarskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu. Pejzažna arhitektura globalno je dinamična i samostalna struka u ubrzanom razvoju. Kao nezavisna struka sa interdisciplinarnim i transdisciplinarnim karakterom, ona može ponuditi rješenja za brojne izazove urbanog i ruralnog razvoja. Inženjeri ove oblasti uspješno rješavaju probleme otvorenih urbanih prostora i pejzaža svih nivoa kompleksnosti. Uprkos toj činjenici, u Bosni i Hercegovini je i dalje prisutna praksa da parkove i otvorene prostore oko građevina projektuju lica sa nedovoljnim nivoom stručne osposobljenosti za takve poslove.

Danas u BiH postoje četiri studijska programa koja su orijentisana ka pejzažnoj arhitekturi. Najstariji studij na kojem je inicijalno definirana kvalifikacija inž. hortikulture osnovan je na Šumarskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu. Drugi je studij na Poljoprivredno-prehrambenom fakultetu Univerziteta u Sarajevu – Floristika i pejzažno oblikovanje, te novoosnovani studiji na Univerzitetu u Banjoj Luci i Agronomskom fakultetu Univerziteta “Džemal Bijedić”. Činjenica da se otvaraju novi studijski programi upućuje na to da visokoobrazovne ustanove prepoznaju važnost i potrebu za stručnim znanjima za planiranje i upravljanje urbanim ekosistemima. Nažalost, suprotno prednosti koncentracije znanja, fragmentacija rezultira umanjenim kvalitetom obrazovanja i nauke u svim oblastima, pa tako i u ovoj.

Moje lično iskustvo nakon sticanja diplome inženjera hortikulture, a koje dijelim s mnoštvom mojih kolega, bilo je da struka nije bila klasifikovana među drugim inženjerskim strukama na birou za zapošljavanje. Tada, 2007. godine, evidentirana sam kao inženjer poljoprivrede ili šumarstva, što je i danas nerijetko slučaj. Međutim, u preduzeću u kojem sam se zaposlila kao pripravnik bilo je sistematizovano radno mjesto inženjera hortikulture. Bila sam jedini inženjer hortikulture tada u gradu Tuzli. Smatrala sam da, uz izvršioce u komunalnom preduzeću, zasigurno nedostaje barem još koji inženjer u općinskoj službi za komunalne poslove ili u sektoru planiranja. Zahvaljujući saradnji sa urbanistima i arhitektima Zavoda za urbanizam, koji su imali veliko razumijevanje za planiranje i projektovanje urbanog zelenila, sticala sam prva iskustva u projektovanju i planiranju, zahvaljujući povjerenju koje su mi ukazali. Tada sam naučila da je hortikulturni dio najčešće zanemaren dio projekta pri realizaciji građevina. Uprkos brojnim izazovima, bavljenje pejzažem za mene je ostalo najzanimljivije i najispunjavajuće zanimanje – i da ponovo biram, ne bih odabrala drugačije.

Kao i u drugim nedovoljno afirmisanim stručnim djelatnostima, nepovoljan status se može objasniti sporom transformacijom kvalifikacije inženjera hortikulture u inženjera pejzažne arhitekture, što podrazumijeva čitav niz zakonskih i administrativnih promjena. Ove promjene podrazumijevaju revidiranje kvalifikacija u visokoobrazovnim ustanovama, tretiranje u zakonskim i podzakonskim aktima – gdje treba da se uvrste nove kvalifikacije, promjene u klasifikacijama zanimanja i sistematizacijama radnih mjesta, posebno u javnom sektoru. U privatnom sektoru, uz surovije standarde, kompetencije i portfolio su referentna osnova za dobijanje zaposlenja.

Zakon koji se odnosi na prostorno planiranje u Federaciji Bosne i Hercegovine od 2021. godine prepoznaje važnost ove struke i s tim u vezi propisuje obavezu polaganja stručnog ispita, s tim da nedostaju propisi koji uređuju posjedovanje licence za rad. Zakon u Republici Srpskoj također ima uređen stručni ispit i propisuje licencu za pejzažnog arhitektu. Zakonodavna uređenost profesije štiti profesiju i omogućava njen razvoj. Zato je nužno uvjeriti zakonodavnu vlast da uredi proceduru izdavanja licenci za inženjere hortikulturne i pejzažne struke. To zahtijeva veći angažman stručnjaka i formalizaciju rada inženjerske komore, zagovaranje ovakvih promjena, uz pravilnu argumentaciju i jasno dokazivanje vlastite stručne kompetentnosti. U tom kontekstu, Asocijacija ima ključnu ulogu – kao strukovno tijelo i nosilac inicijativa koje okuplja eksperte i predstavlja struku pred institucijama.

Na Generalnoj skupštini IFLA Europe, održanoj u oktobru prošle godine u Bruxellesu, često se mogla čuti paradigma urbani pejzaž. Urbani pejzaž u EU je termin povezan sa inicijativama za očuvanje zelenih površina unutar gradova, odnosno sa činjenicom da će gotovo svo svjetsko stanovništvo živjeti u gradovima. Principi koje zagovaraju pejzažni arhitekti su: 0 neto gubitaka urbanih zelenih površina, 0 neto gubitaka urbanog pokrivača krošnjama u gradovima. Mislim da ne treba da se bude stručnjak u ovoj oblasti da bismo vidjeli koliko su aktivnosti u našim gradovima daleko od ovih inicijativa. Kao primjer navodim planove naših gradova u kojima, čini se, više nema poljoprivrednog zemljišta ili poljoprivrednog pejzaža; mnoge urbane šume su pretvorene u individualno stanovanje, pa se njihova fragmentacija može nastaviti u budućnosti; zelenog prostora među zgradama praktično nema; površinske vode se kanališu u nastojanju da što brže odu iz grada, a tla kao nezamjenjivog resursa i osnove urbanog ekosistema sve je manje.

Podrška i smjernice organizacije poput IFLA Europe zasigurno mogu pomoći u procesu zagovaranja primjene standarda pejzažne arhitekture u Bosni i Hercegovini, što u konačnici znači bolje uređenje i očuvanje urbanih pejzaža. S tim u vezi, važno je održavati kritičan pristup prema samoj struci. Premda postoje pozitivni primjeri, hortikulturno, odnosno pejzažno uređenje uz građevine, nažalost, i dalje predstavlja komponentu investicije koja se u praksi najčešće izostavlja iz realizacije. Istovremeno, sami stručnjaci, pod pritiskom monetarnog vrednovanja projekata, često pribjegavaju rješenjima koja podrazumijevaju upotrebu alohtonog, kultivisanog i nerijetko pretjerano skupog dendromaterijala. Dizajniranje se nerijetko provodi i u situacijama kada ono nije neophodno, isključivo s ciljem povećanja vrijednosti projekta. Takvi pristupi posebno su uočljivi na skverovima i kružnim tokovima, gdje predloženi dizajn i realizacija često nemaju funkcionalnu ekološku, sociološku niti ekonomsku opravdanost. Dendromaterijal se u najvećem broju slučajeva nabavlja iz uvoza, čime se ne stimuliše proizvodnja autohtonih biljnih vrsta u bosanskohercegovačkim rasadnicima, iako u Bosni i Hercegovini postoje rasadnici koji proizvode kvalitetan domaći sadni materijal, ali često bez dovoljnih količina za veće projekte.

Održiva rješenja i zdrava za život

Inženjeri hortikulturne i pejzažne struke pri tome se suočavaju s otežanim prolaskom na tenderima, budući da se veći kredibilitet najčešće dodjeljuje arhitektonskim ili građevinskim firmama. Kao posljedica toga, mnoga realizovana rješenja ne odražavaju viziju jednostavnosti i funkcionalnosti prostora, kakva se smatra estetskim i stručnim standardom u savremenim zapadnoevropskim zemljama, te samim tim ne funkcionišu adekvatno u prostoru.

Posebno je problematično što se brojna rješenja neracionalno oslanjaju na intenzivne mjere njege i navodnjavanja, u vremenu kada su voda i energija prepoznati kao kritični resursi u urbanim sredinama Bosne i Hercegovine. Najneracionalniji oblik tretmana zelenih površina predstavlja zamjena prirodnog tla tzv. zelenilom u betonu, koje rijetko može predstavljati adekvatnu alternativu prirodnim površinama. Također, česta preporuka u projektima da se vrši presađivanje starog drveća na nove lokacije u praksi gotovo nikada ne rezultira pozitivnim ishodom, već dovodi do nepotrebnog trošenja finansijskih sredstava.

Evropske asocijacije bile su u našoj poziciji prije više godina, a mi ih pokušavamo pratiti. Premda struka nije sistemski ni normativno uređena u zadovoljavajućoj mjeri, inženjeri hortikulturne i pejzažne struke, unatoč izraženoj institucionalnoj i zakonodavnoj neuređenosti profesije, uspijevaju samostalno pokretati vlastite firme, osnivati rasadnike te plasirati svoje usluge i proizvode na međunarodnom tržištu. Upravo zbog svega navedenog, ovaj tekst poziva na prepoznavanje i institucionalno osnaživanje uloge inženjera pejzažne i hortikulturne struke. Bez njihove integracije u sve faze planiranja, projektovanja i upravljanja prostorom, nijedna razvojna strategija neće biti istinski održiva, niti usklađena s evropskim standardima i klimatskim izazovim. Vrijeme je da prepoznamo da pejzažni inženjeri ne uljepšavaju prostor – oni ga čine održivim, otpornim i zdravim za život, a njihova uloga u oblikovanju budućih gradova mora postati podjednako važna kao i ona građevinskih i arhitektonskih struka.