Godina iza nas: Ratovi, razaranja, povratak Trumpa, izbor pape...

Povratak Donalda Trumpa u Bijelu kuću u znatnoj mjeri je preoblikovao svjetsku politiku, ali i SAD. Potresao je svjetsku ekonomiju povećanjem carina te izazvao trzavice sa EU. Obnovio je diplomatske odnose sa Rusijom, a od ukrajinskog lidera Volodimira Zelenskog dobio pristup strateškim mineralima. Važan je i vojni angažman protiv Venecuele, pod optužbom za pokušaj krijumčarenja droge u SAD. U SAD-u je inicirao deportacije nelegalnih imigranata, demontirao dijelove federalne vlade, uključujući USAID, i nastavio sa napadima na protivnike i medije.

Poslije više od dvije godine krvavog rata, u Pojasu Gaze je 10. oktobra stupilo na snagu krhko primirje između Hamasa i Izraela, dogovoreno pod pritiskom SAD-a. Situacija je i dalje veoma nestabilna. Od stupanja primirja, poginulo je nekoliko hiljada Palestinaca, a od početka rata u oktobru 2023. više od 69.000. Primirju je prethodio junski napad Izraela na Iran, koji je prerastao u 12-dnevni rat, okončan udarima SAD-a na iranska nuklearna postrojenja. U septembru je Izrael izveo napad na glavni grad Katara. Državu Palestinu su priznale i Velika Britanija, Francuska, Kanada i Australija.

Uprkos diplomatskim naporima Trumpove administracije da okonča rat Rusije i Ukrajine, taj sukob se približava ulasku u petu godinu. Ukrajina i SAD su krajem 2025. revidirale prvobitni američki nacrt mirovnog plana, koji je bio neprihvatljiv Kijevu i njegovim evropskim saveznicima jer se u znatnoj mjeri poklapao sa ciljevima Rusije. Kijev je objavio da odustaje od namjere da uđe u NATO u zamjenu za bezbjednosne garancije, ali se još ne zna ko će kontrolisati Donjecku i Lugansku oblast. Zemlje EU jačaju spremnost vojski zbog potencijalne ruske prijetnje. Obustavljen je uvoz ruskog gasa do novembra 2027.

Poslije tri i po godine u opoziciji, njemački demokršćani su ponovo postali stožerna stranka vlade. Na prijevremenim izborima 23. februara prvo mjesto je zauzeo demokršćanski blok CDU-CSU sa 28,4 posto glasova. Poslije dužih pregovora, postignut je sporazum o tzv. crno-crvenoj koaliciji demokršćana i Socijaldemokratske partije (SPD) koja je ostvarila najlošiji rezultat od 1945, 16,3 posto. Kancelar je postao lider CDU Friedrich Merz. Međutim, najveći dobitnik izbora je krajnje desna Alternativa za Njemačku (AfD), koja je sa 20,7 posto više nego udvostručila broj glasova iz 2021.

U Francuskoj je 2025. nastavljena politička kriza sa kakvom se nije suočila od osnivanja Pete republike 1958. Francuska je ušla u period političke nestabilnosti pošto je sredinom prošle godine izabran parlament u kojem većinu nema nijedan od tri međusobno suprotstavljena bloka - centristička koalicija predsjednika Emanuela Macrona, savez lijevih partija i krajnja desnica. Macron je od septembra 2024. imenovao čak četiri manjinske vlade. Parlament je donio poseban zakon da bi spriječio prekid finansiranja države od 1. januara. Godinu su obilježili štrajkovi i blokade.

Česi su na oktobarskim izborima u velikom stilu vratili na vlast Andreja Babiša, etničkog Slovaka, tajkuna poljoprivrednog sektora i hemijske industrije, sedmog po bogatstvu u Češkoj. Prvi potezi Babiša kao premijera rastjerali su strahove da će se pridružiti duetu Orban - Fico u sabotiranju odluka EU za pomoć Ukrajini. Potezi Babiša ukazuju na umjereni populizam, bučnu nacionalnu retoriku kod kuće i pragmatični pristup na međunarodnoj sceni, prije svega u EU, gdje njegova kompanija Agrofert posluje u 16 članica. Energično podržava proširenje EU na Zapadni Balkan.

EU je krajem 2025. uzdrmao korupcijski skandal - hapšenje nekadašnje šefice evropske diplomatije Federice Mogherini. Ona je optužena za korupciju u vezi sa programom obuke mladih diplomata, koji je Evropska služba za spoljne poslove (EEAS) dodijelila Koledžu Evrope. Mogerini je od 2020. bila rektorka Koledža Evrope, a vodila je i Diplomatsku akademiju EU, koja je u fokusu istrage zbog dijeljenja povjerljivih informacija prije objavljivanja projekta vrijednog milion eura. Uz Mogerini je optužen i Stefano Sanino, bivši generalni sekretar Evropske službe za spoljne poslove (EEAS).

Rimokatolička crkva je 2025. dobila novog poglavara - Lava XIV, od koga se očekuje da nastavi stopama svog prethodnika, pape Franje. Lav XIV, čije je svjetovno ime Robert Frensis Prevost, prvi je papa rođen u SAD-u. Na čelo Vatikana došao je 8. maja poslije trećeg kruga glasanja. Nasmijan i diskretan, 69-godišnjak rođen u Chicagu, koji je 20 godina proveo kao misionar u Peruu, smatran je za jednog od umjerenih kardinala. Slijedi liniju svog argentinskog prethodnika, čiji je bio povjerljiv savjetnik, zalaganjem za siromašne, migrante i zaštitu životne sredine.

Papa Franjo umro je u 89. godini, na uskršnji ponedjeljak, a sahranjen je u Bazilici svete Marije Velike, u prisustvu više od 400.000 građana i brojnih zvaničnika.

Osmog decembra obilježena je prva godišnjica pada sirijskog diktatora Bashara al-Assada, što predstavlja jednu od najznačajnijih geopolitičkih promjena na Bliskom istoku. Desetodnevna ofanziva HTS-a srušila je pedesetogodišnju vladavinu dinastije Assad. Bashar al-Assad pobjegao je u Moskvu, čime je okončana era brutalne autokratije u Siriji. Ahmed al-Sharaa, bivši vođa HTS-a, preuzeo je predsjedništvo. U martu 2025. usvojen je privremeni ustav s petogodišnjim tranzicijskim periodom. SAD su u julu uklonile HTS s liste terorističkih organizacija, dok su sve sankcije suspendirane još u maju iste godine. Al-Sharaa je postao prvi sirijski lider pred Generalnom skupštinom UN-a u šezdeset godina, simbolizirajući novu diplomatsku eru za Siriju.

Ubistvo američkog desničarskog aktiviste Charliea Kirka, uticajnog saveznika predsjednika Donalda Trumpa, doprinijelo je polarizaciji u SAD-u i izazvalo brojne reakcije, uključujući osude političkog nasilja, ali i likovanja zbog njegove smrti. Uticajni 31-godišnji konzervativac, poznat po promovisanju krajnje desnih ideja, ubijen je 10. septembra dok se obraćao mladima u kampusu univerziteta u Juti. Komemoracija Kirku je okupila oko 100.000 ljudi. Za ubistvo je optužen 22-godišnji Tyler Robinson. Trump je Kirka posthumno odlikovao Predsjedničkom medaljom slobode i pozvao na obračun sa političkim ekstremizmom na ljevici.

Dvadeset drugog aprila 2025. teroristički napad u Pahalgamu usmrtio je 26 civila, najsmrtonosniji napad u Indiji od Mumbaija 2008. Indija je reagovala protjerivanjem pakistanskih diplomata i suspenzijom historijskog sporazuma o podjeli voda.

Sedmog maja Indija je pokrenula Operaciju Sindoor, izvršivši raketne udare na infrastrukturu militantnih grupa u Pakistanu, koji je odgovorio granatiranjem. Poginule su desetine osoba. Primirje je postignuto 10. maja, ali je sukob između dvije nuklearne sile izazvao veliku zabrinutost. Eskalacija je pokazala na krhkost mira u regionu.

Građanski rat u Sudanu predstavlja najgoru humanitarnu krizu 2025. godine. Sukob između Sudanskih oružanih snaga (SAF) i Snaga brze podrške (RSF) ušao je u drugu godinu. Poginulo je preko 150.000 ljudi, dok je skoro 13 miliona raseljeno. Gotovo 21,2 miliona ljudi, odnosno 45% populacije, suočava se s nestašicom hrane. U fazi gladi nalazi se 375.000 ljudi, a El-Fasher i Kadugli službeno su proglašeni zonama gladi. Zdravstveni sistem je uništen - manje od 25% bolnica radi. Epidemija kolere zahvatila je zemlju sa preko 123.000 slučajeva i 3.500 smrti.

Čelnici država NATO-a obvezali su se na samitu u Haagu da će podići ulaganja u odbranu na pet posto BDP-a te potvrdili čvrstu predanost članku 5 o uzajamnoj odbrani. “Ujedinjeni, suočeni s dubokim sigurnosnim prijetnjama i izazovima, posebno dugoročnom prijetnjom koju Rusija predstavlja euroatlantskoj sigurnosti i trajnom prijetnjom terorizma, saveznici se obvezuju ulagati 5 posto BDP-a godišnje u temeljne odbrambene potrebe, kao i u odbrambene i sigurnosne izdatke do 2035. godine”, kaže se u završnoj deklaraciji. Saveznici su potvrdili i obavezu trajne podrške Ukrajini, “čija sigurnost doprinosi našoj”.

Globalna AI regulacija doživjela je tektonski rascjep 2025. godine. Na Pariskom samitu u februaru, koji su organizovali predsjednik Emmanuel Macron i indijski premijer Narendra Modi, 58 zemalja potpisalo je deklaraciju o održivom razvoju umjetne inteligencije. SAD i Britanija odbile su potpis zbog nedostatka praktične jasnoće. Macron je najavio 109 milijardi eura investicija, dok je EU obećala dodatnih 200 milijardi. Trumpov decembarski dekret zaprijetio je sankcijama državama s restriktivnim AI zakonima. Kina je potpisala deklaraciju, ali razvija nezavisni okvir. Svijet se podijelio na tri bloka: EU s globalnim jugom zagovara etičku AI, SAD preferiraju slobodno tržište, Kina gradi vlastiti model, što ugrožava globalno upravljanje.

Istraga protiv dvojice optuženih za ubistvo 15 ljudi na plaži Bondi u Sydneyu, nije pronašla dokaze da su napadači bili dio šire terorističke mreže, saopćila je australska policija.

Naveed Akram i njegov otac Sajid Akram su ubili 15 ljudi na proslavi Hanuke 14. decembra, u najtežoj masovnoj pucnjavi u Australiji u gotovo tri decenije, koja je šokirala naciju i dovela do hitnih reformi već ionako strogih zakona o oružju. Sajid Akram je tokom napada ubijen u policijskoj intervenciji, dok je njegov sin Naveed, koji je ranjen u okršaju s policijom, optužen za 59 krivičnih djela nakon što se ranije ovog mjeseca probudio iz višednevne kome. Suočen je s optužbama koje se kreću od ubistva do djela povezanih s terorizmom.

Ekstremni vremenski uslovi u Evropi i svijetu uzrokovali su hiljade smrti i potresli ekonomiju.

Stručnjaci upozoravaju da će ovi događaji vjerovatno postati nova normalnost osim ako se ne poduzmu drastične mjere za smanjenje emisija koje zadržavaju toplotu i ispuštaju se u atmosferu. Istraživači sa Imperial Collegea u Londonu i Londonske škole za higijenu i tropsku medicinu proučili su 854 evropska grada i otkrili da su klimatske promjene odgovorne za 68 posto od 24.400 procijenjenih smrtnih slučajeva od vrućine ovog ljeta, podižući temperature do 3,6 °C.

Stručnjaci upozoravaju da su ekstremni vremenski uslovi ovog ljeta izazvali ekonomske gubitke od najmanje 43 milijarde eura, a ukupni troškovi će, kako se očekuje, dostići zapanjujućih 126 milijardi eura do 2029. godine.