Cionizmi

Napad na Jevreje koji su 14. decembra proslavljali Hanuku na plaži Bondaj usmerio je pažnju britanske javnosti na pitanje antisemitizma. Vlada Novog Južnog Velsa najavila je mere za još energičnije suzbijanje govora i simbola mržnje i – što je kontroverznije – veća ograničenja prava na protest. Taj događaj i reakcija vlasti opet su doveli u prvi plan pitanja odnosa Jevreja, Izraela, cionizma i anticionizma.

Cionizam je jevrejski nacionalni pokret koji je u početku nastojao da stvori jevrejsku državu, a kasnije da je osigura i održava. Ali cionizam je i sporna etiketa: za Jevreje često označava sigurnost, kontinuitet i pripadnost. Za Palestince – i mnoge druge – taj pojam označava otimanje teritorije i stalnu potčinjenost. Jasno je da za različite ljude reč cionizam ima vrlo različita značenja. Zato se njihove rasprave razilaze, a to ima posledice u stvarnom svetu.

Cionizam je nastao krajem 19. veka kao pokret za jevrejsko nacionalno samoodređenje i kao odgovor na porast modernog oblika mržnje prema Jevrejima – zasnovanog na pseudonauci i teorijama zavere – i na jačanje evropskih nacionalnih pokreta za nezavisnost. Rani cionisti su smatrali da je osnivanje jevrejske države jedini lek za nesiguran status Jevreja kao večno progonjene manjine u Evropi.

Od početka masovne jevrejske migracije iz Evrope u Osmansko carstvo i Britanski mandat Palestinu, cionistički projekat se sudarao s činjenicom da većinu stanovništva na toj teritoriji čine palestinski Arapi, koji grade sopstveni nacionalni pokret. U okviru cionizma postojao je niz političkih struja, među ostalima socijalistička, liberalna, religijska, vojna i revizionistička. U svima njima vodile su se rasprave o prirodi buduće države i mestu Arapa i Palestinaca u njoj.

Tokom bezmalo 130 godina od osnivanja cionističkog pokreta, značenje tog termina neprestano je evoluiralo. Holokaust, rat 1948. koji je pratio osnivanje Izraela i masovno raseljavanje Palestinaca (među Palestincima poznato kao Nakba ili Katastrofa), oblikovali su ono što je cionizam značio u praksi. Od 1967. izraelska okupacija Zapadne obale i kontrola nad Gazom, praćene širenjem doseljeničkih naselja na palestinskim teritorijama, učinile su taj termin još spornijim.

Danas mnogi Jevreji vide cionizam kao moderni nastavak vekovne težnje za povezivanjem sa drevnom zemljom Izrael, koja je duboko ukorenjena u jevrejskoj istoriji i liturgiji. Uverenje da je država Izrael neophodna da bi se Jevreji širom sveta zaštitili od progona veoma je rasprostranjeno. Veza sa Izraelom i podrška jevrejskom samoodređenju su ključni za shvatanje cionističkih Jevreja o tome šta znači biti Jevrejin.

Ne postoji, međutim, saglasnost o tome kako bi to samoodređenje trebalo da izgleda, pa je cionizam uvek obuhvatao ceo spektar značenja. Mnogi cionisti se zalažu za demokratsku jevrejsku državu koja bi postojala uporedo sa demokratskom palestinskom državom. Mnogi su kritički, pa i neprijateljski raspoloženi prema sadašnjoj izraelskoj vladi. Na samom kraju spektra su ultranacionalisti – među njima i članovi izraelske vlade – koji ne prihvataju palestinsku državnost i zalažu se za pripajanje palestinskih teritorija i trajno održavanje nejednakih prava Palestinaca u odnosu na Jevreje.

Za Palestince i kritičare cionizma, taj termin znači raseljavanje, nejednakost i patnju Palestinaca od osnivanja izraelske države do danas. Za njih je cena jevrejske državnosti previsoka, a njen uticaj na Palestince poguban. Mnogi tu reč izjednačavaju s doseljeničkim kolonijalizmom, sa sistemom ugnjetavanja i nejednakim pravima.

Za Jevreje koji se suprotstavljaju cionizmu, uloga državnosti suprotna je njihovoj ideji o tome šta znači biti Jevrejin. Mnogi ljudi zasnivaju svoje stavove na iskrenoj posvećenosti jevrejskoj sigurnosti i kontinuitetu njihovog postojanja ili palestinskoj slobodi i jednakosti. To ne znači da su svi postojeći politički programi jednako odbranjivi (posebno ne oni koji drugima poriču osnovna prava), ali njihov spektar odslikava problem jezika koji sve cioniste vidi kao nehumane nasilnike, tako što ih etiketira kao teroriste i genocidne manijake ili tako što tvrdi da su australijski Jevreji legitimne mete zato što su privrženi Izraelu. Isto tako, ne bi trebalo sve učesnike u propalestinskim protestima tretirati kao antisemite i mrzitelje Jevreja.

Prema rezultatima istraživanja australijske jevrejske zajednice Gen17 – koje je provedeno 2017, a biće ponovljeno 2026 – 69% australijskih Jevreja izjasnilo se kao cionisti, 22% je reklo da to nisu, a oko 10% nije znalo ili nije htelo da odgovori na to pitanje. Sve veći broj onih koji se 2017. nisu izjasnili kao cionisti protivi se cionizmu i nije u najboljim odnosima sa etabliranim delovima jevrejske zajednice.

Pošto se cionizam tumači na mnogo često suprotstavljenih načina, prepoznavanje i priznavanje tih razlika ima suštinski značaj za podsticanje informisanog dijaloga, empatije i intelektualnog poštenja. Razumevanje jevrejske međugeneracijske traume, kao i traume koju je Palestincima donela višedecenijska okupacija, moglo bi olakšati prekid nasilnog rešavanja problema i njihovo humanizovanje. A prepoznavanje istorijskog, verskog i kulturnog značaja zemlje i za Jevreje i za Palestince pomoći će da naš javni razgovor postane konstruktivniji i bogatiji.

Prepoznavanje različitih uverenja i ljudskosti njihovih nosilaca trebalo bi da nam omogući povlačenje jasne razlike između rasprave o zaslugama cionizma kao ideje s jedne strane, i uznemiravanja, zlonamernih objava na internetu ili fizičkih napada na one koji se izjašnjavaju kao cionisti s druge. U australijskoj javnoj debati cionista se često koristi za označavanje političke pozicije. Ali ponekad se koristi i kao sinonim za Jevrejin i upravo tu se politička argumentacija pretvara u antisemitske pretnje.

Kritičari Izraela mogu tvrditi da je ostvarenje jevrejske državnosti nanelo veliku štetu Palestincima, a ipak priznavati da targetiranje ljudi zbog toga što su Jevreji ili zbog njihovih političkih ili kulturnih opredeljenja prelazi granicu između legitimnog političkog neslaganja i bigoterije. Tačno je i obrnuto: braniti pravo Jevreja na cionistička uverenje ne znači podržavati sve što rade izraelska država ili vlada.

(Prevela: Slavica Miletić, Peščanik)