Vraćanje "duga" za specijalizaciju: Zbog "lihvarskih" ugovora neki ljekari angažiraju i advokate
Ponukani ukupnom ekonomskom, ali i političkom situacijom u našoj zemlji, iz godine u godinu sve je češća odluka koju donose naši ljekari da ljekarsku praksu nastave u zdravstvenim ustanovama van granica Bosne i Hercegovine. Među njima su i oni koji su nedavno završili specijalizaciju, te potom radili nekoliko godina u zdravstvenoj ustanovi koja im je upravo to i omogućila. Ali, ima slučajeva i da ljekari žele raskidanje ugovora o radu u ustanovi, a da specijalizacija nije završena. Mnogi od njih se suočavaju sa tim. Neki problem nastoje riješiti i putem advokata.
Lihvarski ugovori
Kako su nam kazali iz Ljekarske komore Kantona Sarajevo, ugovori ljekara se potpisuju sa zdravstvenim ustanovama, uz saglasnost ministara zdravstva kantona i Federacije BiH i doktora koji su dobili specijalizaciju. Specijalistički staž traje od četiri do sedam godina i od dužine staža zavisi i cijena kompletne specijalizacije. Ovo se, prije svega, odnosi na bruto plate ljekara na specijalizaciji, koja iznosi prosječno tri do četiri hiljade KM, tako da možete izračunati, kazuje u izjavi za Oslobođenje dr. Rifat Rijad Zaid, predsjednik Ljekarske komore KS-a.
Nakon završetka specijalizacije, doktori se najčešće obavezuju da rade u matičnoj zdravstvenoj ustanovi onoliko godina koliko su bili na specijalizaciji. Svaki raniji prekid rada nakon specijalizacije rizik je za sudske sporove ljekara i zdravstvene ustanove.
- Problem predstavljaju “lihvarski” ugovori, kojim se doktori tjeraju da rade u matičnoj ustanovi dvostruko duže od trajanja specijalizacije. Ili, ako za vrijeme specijalizacije određeni period rade u matičnoj ustanovi, onda im se to ne računa kao umanjenje za obavezni dio rada nakon završetka specijalizacije, naglašava dr. Zaid, ukazujući na situacije u koje ljekari mogu da dođu kada žele raskidanje ugovora o specijalizaciji.
S druge strane, dr. Zaim Jatić, šef Službe porodične medicine JU Dom zdravlja Kantona Sarajevo, pojašnjava da doktori medicine koji završe specijalizaciju za ovu ustanovu i koja je finansirana od ZZO-a KS-a imaju obavezu da nakon završetka specijalizacije odrade dupli staž za DZ.
Javna ustanova Dom zdravlja Kantona Sarajevo nije u prethodnom periodu imala poseban pritisak uzrokovan odlaskom specijalista u inostranstvo.
- Definitivno, ne radi se o masovnoj pojavi, postoje sporadični slučajevi i nisu pravilo. Vjerovatno je uzrok tome i što ustanova djeluje u glavnom gradu i težnja specijalista iz manjih sredina je da dolaze da rade kod nas, kazala je za Oslobođenje Lejla Močević, stručna saradnica za odnose s javnošću Doma zdravlja, naglašavajući “kako se ne smije ni zanemariti činjenica da su prethodnih godina kolektivni ugovori kontinuirano popravljali socio-ekonomski status specijalista i doktora medicine, što je evidentno imalo efekta na ostanak stručnog kadra u našoj ustanovi.
IZ JU Dom zdravlja KS-a pojašnjavaju kako se pravno-formalni aspekt ovog odnosa reguliše ugovorom o specijalizaciji, gdje su jasno definisane obaveze specijalizanta prema ustanovi nakon okončanja specijalizacije.
Na naš upit da objasne kako se reguliše status specijaliste koji želi nastaviti raditi u inostranstvu, iz JU Dom zdravlja KS-a su nam odgovorili kako se reguliše na način kako su regulisane i druge situacije iz radnopravnog odnosa.
- Radnik (u ovom slučaju specijalista) ima pravo prema Pravilniku o radu ustanove uzeti neplaćeno odsustvo u trajanju do godinu, te se nakon isteka perioda može vratiti na svoje radno mjesto u ustanovu ili mu, ako nakon isteka neplaćenog odsustva ne zatraži povratak na radno mjesto, prestaje radni odnos sa ustanovom, a može i prekinuti radni odnos trajno.
Ukoliko je radnik na neplaćenom odsustvu, prava i obaveze iz radnog odnosa mu miruju (pa i obaveze po pitanju specijalizacije).
- Ukoliko radnik koji je ugovorom o specijalizaciji vezan za ustanovu, odnosno nije odradio potrebne godine rada u ustanovi, a na ime dobijene specijalizacije, želi trajno prekinuti radni odnos sa ustanovom (bez obzira na to radi li se o odlasku u inostranstvo ili je drugi razlog u pitanju), dužan je izmiriti finansijski aspekt/trošak specijalizacije, kažu iz ove zdravstvene ustanove.
Izračun sredstava potreban za izmirenje preostalog “duga” za specijalizaciju varira od slučaja do slučaja i radi se za svaki slučaj pojedinačno. Zavisi od dosta faktora i ne može se reći koliko iznosi tačno. Brojni faktori utiču na visinu sredstava od broja preostalih godina, prirode same specijalizacije, trajanja...
U saopćenju Ombudsmeni za ljudska prava Bosne i Hercegovine navode da im se 26. 9. 2023. godine obratilo Udruženje specijalizanata i subspecijalizanata medicine STAY putem punomoćnika povodom prakse nadležnih organa, mahom sudova i poslodavaca u sektoru zdravstva, prema kojoj su doktori uslovljeni da potpišu da će ostati duplo (ili jednako) vremena od završetka specijalizacije kod istog poslodavca, a u suprotnom da će vratiti ne samo troškove već i iznos bruto plate koju su primili i koju bi primili da su ostali.
Preporuke Ombudsmena
Žalba se zasniva na stavu da je ovakva odredba ugovora suprotna Ustavu, jer oduzima pravo na plaćen rad i naknadu za rad, a podnosioci žalbe su u slučaju napuštanja poslodavca nakon specijalizacije obavezni platiti bruto iznos plate koji uključuje i doprinose, čije uplate obično kasne.
Iz kancelarije Ombudsmena za ljudska prava BiH ističu da su “u toku istrage utvrdili da je u Federaciji BiH 2020. stupio na snagu pravilnik koji precizira šta ulazi u troškove specijalizacije, pri čemu u navedene troškove ne ulazi vraćanje primljenih bruto plata. S obzirom na činjenicu da se radi o opštepoznatom problemu koji predstavlja sistematsko kršenje prava građana. na šta su Ombudsmeni dužni da ukažu u skladu sa mandatom, uputili su preporuke.
- Ombudsmeni Bosne i Hercegovine su uputili preporuku P-249/23 9. 10. 2023. Ministarstvu zdravlja i socijalne zaštite Republike Srpske i Ministarstvu zdravstva Federacije BiH da preduzmu mjere iz svoje nadležnosti s ciljem sistematskog uređenja pitanja naknade za troškove specijalizacije kod prijevremenog raskida radnog odnosa, u skladu sa opštim ustavnim principima koji garantuju svakome pravičnu naknadu za rad, slobodu volje kod stupanja u obligacione odnose i jednakost strana kod zaključivanja ugovora, naveli su.
