Bosna i Hercegovina slavi Dan nezavisnosti: Trnovit put do države
1. mart predstavlja najvažniji datum u modernoj historiji BiH/Damir Deljo
Bosna i Hercegovina danas slavi Dan nezavisnosti i obilježava 34 godine od historijskog referenduma na kojem se većina građana izjasnila da želi suverenu i nezavisnu BiH.
- Jeste li za suverenu i nezavisnu BiH, državu ravnopravnih građana, naroda BiH - Muslimana, Srba, Hrvata i pripadnika drugih naroda koji u njoj žive?, glasilo je referendumsko pitanje.
Iz arhiva
Krajem februara 1992. godine, dok se Bosna i Hercegovina nalazila na prekretnici, u pojedinim dijelovima zemlje već je vrilo.
Naslovnica Oslobođenja 1. mart/Oslobođenje
Izvještač Oslobođenja javio je da referendum u Drvaru i Bosanskom Grahovu uopće nije održan nakon što je, uoči otvaranja glasačkih mjesta, došlo do incidenta na ulazu u Opštinu Drvar.
Prilikom rutinske kontrole saobraćaja privedeni su mještani Bosanskog Petrovca kod kojih su, prema navodima tadašnjih organa bezbjednosti, pronađeni paketi glasačkih listića i dokumentacija za provođenje referenduma, uključujući navodno falsifikovana rješenja o imenovanju odbora za provođenje glasanja. Uslijedila su hapšenja, reakcije lokalnih političkih struktura i dolazak operativaca iz Bihaća, dok su se zahtjevi za održavanje referenduma miješali sa optužbama za zloupotrebe i nezakonite radnje.
Arhiv Oslobođenja 1. mart/Oslobođenje
Istovremeno, situacija u srednjoj Bosni poprimala je dramatične razmjere.
Na magistralnom putu Sarajevo – Travnik – Banjaluka postavljane su barikade, a u večernjim satima došlo je do pucnjave na kombi koji je saobraćao tim pravcem. Poginuli su vozač Boško Zahar i putnik Vaso Potajac, dok su se ljekari borili za živote povrijeđenih, uključujući i Semira Maglića.
Blokade puteva u Turbetu i okolnim mjestima nastavile su se i narednog dana, uz zahtjeve za ostavkama policijskih zvaničnika i poruke da se okupljenima mora obratiti tadašnji predsjednik Srpske demokratske stranke (SDS) Radovan Karadžić.
Posmatrači Evropske misije bili su na terenu, ali bez mogućnosti da utiču na razvoj događaja.
Arhiv Oslobođenja 1. mart/Oslobođenje
Ovi događaji, o kojima je izvještavalo Oslobođenje, govore o tome koliko su dani uoči i tokom referenduma bili obilježeni dubokim podjelama, nepovjerenjem i sve češćim incidentima na terenu. Dok se u jednom dijelu zemlje govorilo o demokratskom izjašnjavanju građana, u drugom su već postavljane barikade i potezalo se oružje.
Historijska prekretnica
Za Oslobođenje je o ovom historijskom događaju govorio akademik Mirko Pejanović, u vrijeme rata član Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine.
- Te 1992. godine, a dobrim dijelom i tokom 1991., Bosna i Hercegovina bila je suočena s historijskim okolnostima disolucije i raspada jugoslovenske federacije, što ju je dovelo u stanje ozbiljnog izazova za vlastitu opstojnost, kazao je Pejanović.
Naš sagovornik je podsjetio da su u procesu raspada federacije, Slovenija, Hrvatska i Makedonija već 1991. odlučile krenuti putem nezavisnosti i suverenosti, te su raspisale referendume, proglasile nezavisnost i time označile prestanak egzistencije dotadašnje Jugoslavije.
- Bosna i Hercegovina našla se pred izazovom da pronađe političko rješenje za svoju budućnost i razvoj svoje državnosti, koja se do tada razvijala kao republička državnost, slično kao i u drugim jugoslovenskim republikama, ističe Pejanović.
Problem je nastao, kaže on, kada se u Skupštini SRBiH tome suprotstavio SDS, koji je odbijao ideju suverene i nezavisne Bosne i Hercegovine.
- Rješenje je pronađeno kroz parlamentarnu raspravu krajem 1991. i početkom 1992. Ideju nezavisne i suverene Bosne i Hercegovine i raspisivanje referenduma podržale su sve parlamentarne stranke, i vladajuće SDA i HDZBiH, i opozicione, osim Srpske demokratske stranke, ističe Pejanović.
U skladu s tim, Skupština SRBiH donijela je odluku o raspisivanju referenduma, koji je proveden 29. februara i 1. marta 1992.
- U tim vrlo nepovoljnim okolnostima, dok je već trajao rat u Hrvatskoj, na referendum je izašlo 64 posto upisanih birača. Od tog broja, 99 posto građana pozitivno je odgovorilo na referendumsko pitanje: jesu li za suverenu i nezavisnu državu Bosnu i Hercegovinu, državu ravnopravnih građana i naroda, kaže naš sagovornik.
Akademik Mirko Pejanović/Damir Deljo
Na tom osnovu je, naglašava Pejanović, međunarodna zajednica 6. aprila 1992. priznala Bosnu i Hercegovinu.
- Priznanje je najprije dalo 12 država Evropske unije, potom Sjedinjene Američke Države, a u narednim mjesecima ukupno 76 zemalja svijeta do novembra 1992. Bosna i Hercegovina postala je članica Ujedinjenih nacija 22. maja 1992., podsjetio je Pejanović.
Referendum u BiH je proveden pod međunarodnom kontrolom, a u njemu su učestvovali građani svih naroda Bosne i Hercegovine, bez obzira na nacionalnu ili ideološku pripadnost.
- Režim Slobodana Miloševića, zajedno sa Srpskom demokratskom strankom Radovana Karadžića, odgovorio je na referendum i međunarodno priznanje agresijom JNA na Bosnu i Hercegovinu, opsadom Sarajeva i progonom civila bošnjačke i hrvatske nacionalnosti iz istočne Bosne, Posavine, istočne Hercegovine i Krajine. Do dva miliona civila bilo je prisiljeno napustiti svoja mjesta stanovanja, kaže on.
Rat je okončan uz pomoć međunarodne zajednice potpisivanjem Dejtonskog mirovnog sporazuma u novembru 1995.
- Na temelju tih preokreta i rezultata, Bosna i Hercegovina će, uz podršku međunarodne zajednice, ostvariti i članstvo u Evropskoj uniji, čime bi ušla u period mira, sigurnosti i ekonomskog prosperiteta, smatra Pejanović.
Iako su građani svjesni značaja tih događaja, ostaje otvoreno pitanje koliko o tome znaju mladi.
Pejanović vjeruje da mlade treba sistemski uvoditi u razumijevanje tog historijskog preloma kroz obrazovni sistem, medije, aktivnosti nevladinih organizacija, političkih stranaka i državnih institucija, kako bi shvatili šta znači imati vlastitu nezavisnost, suverenost i pravo da samostalno odlučuju o svojoj sudbini te da se ravnopravno razvijaju s evropskim, demokratskim i naprednim državama.
