Robert Maxwell: Magnat koji je zaključao znanje

Ako danas govorimo o nauci iza paywalla, pristupa naučnim radovima koji se plaća, o univerzitetima koji izdvajaju milione za pretplate i o istraživačima koji plaćaju hiljade dolara da bi objavili vlastiti rad, onda govorimo o sistemu čije je temelje pomogao postaviti Robert Maxwell. Rođen kao Ján Ludvík Hyman Binyamin Hoch u Čehoslovačkoj, nakon Drugog svjetskog rata dolazi u Veliku Britaniju, mijenja identitet, ulazi u političke strukture i gradi reputaciju utjecajnog izdavača. No iza slike uspješnog medijskog mogula stoji figura koja je naučno izdavaštvo pretvorila u izuzetno profitabilan, ali duboko problematičan biznis.

Znanje kao roba

Kupovinom i razvojem Pergamon Press 1951. godine, Maxwell je prepoznao komercijalni potencijal naučnih časopisa. U poslijeratnom svijetu nauka je postajala ključ razvoja - a kontrola nad distribucijom znanja značila je kontrolu nad tržištem. Model je bio jednostavan i brutalan: naučnici pišu i predaju radove bez naknade, recenzenti ih ocjenjuju besplatno, a izdavač zatim prodaje pristup tim istim radovima univerzitetima po visokim cijenama.

Pergamon je agresivno rastao, šireći katalog časopisa i normalizujući pretplatnički model koji je akademske institucije vezao dugoročnim, skupim ugovorima. Kada je Maxwell 1991. prodao kompaniju Elsevier, tržišna logika zatvorenog pristupa već je bila duboko ukorijenjena. Današnji giganti poput Springer Nature funkcionišu unutar sistema koji tretira znanje kao robu visoke marže.

Posljedice su vidljive i danas. Filozofija “publish or perish”(“objavi ili nestani”) pretvorila je istraživače u proizvođače radova pod stalnim pritiskom kvantiteta. Hiperprodukcija, “paper mills”, pa čak i AI-generisani radovi bez stvarnog doprinosa - sve to cvjeta u sistemu koji nagrađuje volumen i citiranost više nego dubinu i integritet. Kada se forma pretvori u valutu, a indeks u cilj, nauka počinje gubiti kredibilitet u očima javnosti.

Moć i skandali

Maxwellova lična priča dodatno pojačava tamnu sliku. Nakon njegove smrti 1991. otkriveno je da je godinama nezakonito koristio penzione fondove zaposlenih kako bi održao svoje poslovno carstvo. Njegova porodica ostala je u središtu moći i skandala, posebno njegova kćerka Ghislaine Maxwell koja je kasnije osuđena zbog pomaganja i saučesništva u zlostavljanjima povezanima s finansijerom Jeffreyem Epsteinom. Njena bliskost s akademskim i političkim elitama, kroz Epsteinove mreže, pokazuje koliko su kapital, društveni prestiž i naučne institucije često isprepleteni.

Naravno, izdavaštvo ima troškove i zahtijeva profesionalnu infrastrukturu. Ali kada autori i recenzenti rade bez naknade, dok izdavači ostvaruju enormne profite, teško je govoriti o ravnoteži. Maxwell nije izmislio komercijalno izdavaštvo - ali ga je transformisao u sistem koji je normalizirao privatizaciju javno finansiranog znanja.

Njegovo nasljeđe je duboko ambivalentno: pomogao je globalizaciji naučne komunikacije, ali je istovremeno zaključao pristup toj istoj komunikaciji iza finansijskih barijera. A cijenu tog modela i danas plaćaju i naučnici i društvo.