Nevidljive među nama - položaj žena u nauci

Kada govorimo o nauci, često zamišljamo laboratorije ispunjene briljantnim umovima, posvećenim istraživanjima koja mijenjaju svijet - ali rijetko ko prizna da u tim prostorijama i tim procesima često vladaju duboki rodni jaz i nevidljive barijere koje sustavno ometaju žene. Položaj žena u naučnoj i akademskoj zajednici nije samo statistički manjak – to je socijalna i strukturalna nepravda.

Sistemski problemi

Prema UNESCO-ovom izvještaju “Razbijanje koda”, žene čine oko 35 % studenata u STEM oblastima (nauka, tehnologija, inženjerstvo, matematika) na globalnoj razini, a manje od 30 % članova naučnih akademskih kadrova su žene. Uprkos nekim regionalnim razlikama, gdje se u našim dijelovima svijeta ponekad čini da žena ima više u naučnoistraživačkom radu, to nije znak rodne jednakosti, nego implikacija sistemskih problema.

Veći broj žena u istraživačkoj zajednici u zemljama Balkana i Istočne Evrope često je povezan s ekonomskim i strukturnim okolnostima – u tim sredinama naučni rad može biti jedan od rijetkih stabilnih oblika zaposlenja za žene. Upravo tu leži paradoks: više žena ne znači automatski i bolji položaj. Žene su češće u STEM-u tamo gdje je naučni rad nesiguran, slabo plaćen i loše reguliran.

Ali brojke su samo početak priče. Iza statistika leži svakodnevno iskustvo žena - često nevidljivo, ali duboko uvjetovano rodnim predrasudama. Žene naučnice su manje vidljive, njihove ideje rjeđe dobijaju priznanje, a njihov doprinos se često potcjenjuje. Čak i kada su prisutne, žene obično ne zauzimaju rukovodeće pozicije i nemaju istu težinu glasa pri odlučivanju o budućnosti nauke.

Štaviše, naučna zajednica često funkcionira kao hijerarhijski i toksičan sistem koji pogoduje seksizmu. Takav sistem omogućava ne samo profesionalnu nejednakost nego i razne oblike uznemiravanja. Mlađe žene i novajlije u akademiji ostaju naročito ranjive jer njihova karijera često ovisi o starijim mentorima ili profesorima - upravo onima koji imaju moć da odobre ili odbiju njihove prijave za projekte, stipendije, publikacije i napredovanje.

U SAD-u, jedan opsežan izvještaj američke Nacionalne akademije nauka, inženjerstva i medicine otkriva da oko 58 % žena u akademskoj zajednici prijavljuje iskustvo seksualnog uznemiravanja, a gotovo polovica svih žena u STEM-u doživjela je neki oblik neprimjerenog ponašanja na poslu. Čak 90 % onih koje su prijavile takvo ponašanje doživjelo je odmazdu od počinitelja ili sistema koji ih nije zaštitio.

Ovakve brojke nisu apstraktni podaci – one simboliziraju stvarne žene koje su trpjele nepravdu, šutnju, stigmu i strah. Seksualno uznemiravanje se ne odnosi samo na otvorene prijetnje ili prisilu; ono uključuje i konstantne, svakodnevne situacije - od neugodnih komentara i neželjenih sugestija, do implicitnih prijetnji koje ostavljaju žrtve u strahu da će izgubiti svoju karijeru ako se usude govoriti.

Strukturalne barijere

Osim seksualnog uznemiravanja, žene se suočavaju i sa raznim oblicima mobbinga – sistematskog šikaniranja koje može uključivati prekomjerno dodjeljivanje zadataka, namjerno isključivanje iz profesionalnih krugova ili ignoriranje njihovih doprinosa. U nekim akademskim sredinama, mobbing “donošenja kafe” simbol je ukorijenjenih rodnih stereotipa koji ženama potkopavaju profesionalni status.

Rodne nejednakosti u nauci se ogledaju i u činjenici da se žene rjeđe pojavljuju kao autorice istraživačkih radova iste kvalitete kao muškarci, te su manje zastupljene u visoko citiranim naučnim publikacijama. Ove strukturalne barijere dodatno umanjuju vidljivost žena i njihove šanse za priznanje i karijerni napredak.

U konačnici, ne radi se samo o statistici ili pojedinačnim iskustvima – radi se o sistemskoj kulturi koja nauku tretira kao neutralnu instituciju, a pritom ignorira duboko ukorijenjene rodne nepravde. Ako želimo da nauka stvarno bude mjesto jednakih mogućnosti, moramo prepoznati da povećanje broja žena u STEM-u nije dovoljno. Potrebna je promjena socijalnih, kulturnih i institucionalnih praksi koje ženama omogućavaju da ne samo uđu u nauku nego i ostanu, rastu i vode.