Har Gobind Khorana: Treći čovjek genetičke revolucije

Za Francisa Cricka i Jamesa Watsona gotovo svi su čuli. Njihova dvostruka spirala DNK postala je jedan od najprepoznatljivijih simbola moderne nauke. Njihova imena se citiraju u udžbenicima, dokumentarcima i popularnoj kulturi. Ali rijetko se pitamo: ko je zapravo naučio čovječanstvo kako taj kod funkcioniše? Ko je objasnio jezik u kojem je život napisan?

Tu na scenu stupa Har Gobind Khorana - ime koje rijetko odzvanja izvan akademskih krugova, a bez kojeg bismo teško razumjeli genetički kod.

Temeljni jezik biologije

Khorana je rođen 9. januara 1922. godine u selu Raipur, tada u britanskoj Indiji, u porodici koja nije imala gotovo ništa osim neobične vjere u obrazovanje. Njegov otac, porezni službenik, bio je jedan od rijetkih pismenih ljudi u selu sa oko stotinu stanovnika. Škola nije imala zgradu - znanje se prenosilo pod drvetom. U toj gotovo simboličnoj slici počinje priča o čovjeku koji će kasnije razotkriti temeljni jezik biologije.

Put od sela bez učionice do svjetske naučne elite nije bio romantičan, već mukotrpan. Zahvaljujući stipendijama i izuzetnom talentu, Khorana završava studij hemije u Lahoreu, a zatim odlazi u Englesku, gdje doktorira organsku hemiju na Univerzitetu u Liverpoolu. To je važno naglasiti: Khorana nije bio klasični biolog. Njegov ulaz u biologiju bio je kroz hemiju - preciznu, strpljivu i često nemilosrdnu disciplinu.

Možda upravo zato njegov doprinos dolazi u trenutku kada biologija postaje eksperimentalna nauka molekula, a ne samo mikroskopa. Nakon rada u Švicarskoj i Cambridgeu, seli u Kanadu, gdje dobija priliku koja mijenja tok njegove karijere: vlastitu laboratoriju. Tamo počinje sistematski rad na nukleinskim kiselinama, u vrijeme kada su mnogi još pokušavali shvatiti šta DNK uopće “radi”.

Presudan trenutak dolazi početkom 1960-ih na Univerzitetu Wisconsin-Madison. Dok su Crick i Watson opisali strukturu DNK, Khorana ide korak dalje: zanima ga kako se informacija iz DNK prevodi u proteine. Drugim riječima - kako slova postaju značenje.

Khorana je razvio metode sinteze tačno određenih lanaca RNK i koristio ih da “testira” kako ćelija čita kod. Bio je to eksperimentalni dokaz da se genetička informacija čita u trojkama nukleotida - kodonima - od kojih svaki odgovara jednoj aminokiselini. Jezik života je, napokon, bio dešifrovan.

Zbog tog rada, 1968. godine dijeli Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu s Marshallom Nirenbergom i Robertom Holleyem. No, i nakon Nobela, Khorana ne staje. Godine 1972. njegov tim sintetizira prvi potpuno umjetni gen - izvan živog organizma. Time je simbolično probijena granica između “prirodnog” i “stvorenog” u biologiji.

Revolucionaran korak

Danas, u doba genetičkog inženjeringa, vakcina baziranih na RNK i sintetičke biologije, lako zaboravljamo koliko je taj korak bio revolucionaran. Khoranin rad otvorio je vrata kloniranju, genskoj terapiji i savremenoj biotehnologiji. Pokazao je da se genetički kod ne samo čita već i piše.

Za razliku od nekih svojih savremenika, Khorana nikada nije tražio reflektore. Bio je poznat po skromnosti, pedantnosti i gotovo asketskom odnosu prema nauci. Ipak, priznanja su dolazila: Nacionalna medalja za nauku u SAD-u, članstva u najuglednijim akademijama, te program stipendija koji i danas povezuje mlade naučnike iz Indije i Sjedinjenih Država.

Har Gobind Khorana preminuo je 2011. godine, ali njegova ostavština je svuda oko nas - u laboratorijama, terapijama, dijagnostici i svakom razgovoru o genima. Ako su Watson i Crick pokazali kako DNK izgleda, Khorana nam je objasnio šta ona govori.

A možda je upravo to najveća lekcija njegove biografije: da naučni napredak ne zavisi samo od velikih ideja već i od strpljivih ljudi koji su spremni da, slovo po slovo, nauče čovječanstvo da čita samo sebe.