Monografija “Andraš Urban – Na putevima slobode”: Njegovo pozorište je istovremeno sirovo i promišljeno, haotično i precizno, surovo i poetsko

“Moji neki dragi poznanici tvrde da je meni pozorište bitnije od života. Od one stvarnosti. Ja to nikada ne doživljavam tako, čak mislim da sam znatno više na strani života. A onda i ja primetim da je istina koliko se ja ustvari drugačije ponašam u pozorištu, koliko se drugačije ophodim prema stvarima i događajima tamo nego u životu. Verujem da pozorište i pozorišna predstava utiču na čoveka. Hoću da kažem da ja mislim i tvrdim da ideja pozorišne umetnosti u toj složenoj višeslojnoj celini, koja nije literarna rečenica, rečeno drugačije ili odigrano, nego taj sklop raznih umetničkih, ljudskih i drugih aspekata, čini jednu intuitivnu istinu ili ideju koja je suština pozorišta ili bar neka specifičnost. Nije pozorište prikolica odakle propagiramo stvari. Nego je to stvarnost pored stvarnosti, to jest deo te iste stvarnosti o kojoj mislimo da treba da se govori. Znači, nije ogledalo, nije filozofija, nego je nastavak te iste stvarnosti. Fenomenološki.”

Limiti su naši

Tako u razgovoru sa teatrologinjom i kazališnom kritičarkom iz Beograda Anom Tasić u monografiji “Andraš Urban – Na putevima slobode”, Edicija Joakimovi potomci, Izdavač Knjaževsko-srpski teatar, Kragujevac 2025, o svojem poimanju teatra i kazališne umetnosti govori sam reditelj Andraš Urban. To je jedan od ukupno pet razgovora sa njim, koje su vodili urednica monografije Ana Tasić i pozorišni kritičar Igor Burić, uvrštenih u monografiju koju čine, naravno, osnovni biografski podaci, iskustva dramaturginje Vedrane Božinović u radu na njegovim predstavama, fragmenti iz knjige “Političko u postdramskom pozorištu” Atile Antala i ukupno 35 kazališnih kritika o predstavama Andraša Urbana od 2007. do 2024. godine iz pera Ane Tasić.

“Urbanov teatar je jednostavan: gola scena, stolice i akteri, energija, ritam, tekstovi klasika i bit-generacije, inventivne psovke i performerski nastupi koji više podsećaju na život nego na glumu. Urbanov teatar proizlazi iz savremenog senzibiliteta i ne napušta avangardu.” Dio je to obrazloženja uz nagradu, statuu Joakim Vujić, što mu je dodijelio Knjaževsko-srpski teatar iz Kragujevca za izuzetan doprinos razvoju pozorišne umetnosti u Srbiji, no njegov rediteljski rukopis nose i mnoge predstave nastale u regionu, ali i šire. Sam će reći:

“Mislim da pozorište, kao svako umetničko platno ili papir, jeste slobodan prostor gde ne postoji ništa sveto. Ne u smislu svetogrđa, nego u smislu tabua. Limiti su naši. Sad postoji problem da postoji lažni mejnstrim, osrednjost, koja pokušava da diktira gde su granice dobrog ukusa.”

Strana mu je i zamara ga svaka priča o nacionalnosti, nacionalizmu, grozi se rasprave sa nacionalistima jer smatra da je kultura ljudska, a ne nacionalna. Ne vjeruje u nasilje, ne želi ga trpjeti, ali niti biti nasilan. I nepokolebljivo naglašava: “Ljudska sloboda se podrazumeva, ljudsko pravo se podrazumeva. Neka vrsta ljudskog dostojanstva. Eto, to se podrazumeva. Pa zato me ne zanima nasilje. Za dobrobit svakoga.”

O svom pristupu djelu koje će postaviti na scenu kaže: “Ne teram ja svoje. Ja prisluškujući autora radim pozorište. Nije to moja priča koja je vrednija od samog dela, ali verujem da pozorište nije interpretacija. Ne treba da se opterećujem time što to što režiram predstavlja. Da, treba čitati o čemu je, čime se delo bavi. Mene zanima kako to aktuelizovati, ne u političkom smislu, nego u scenskom prostoru i odnosu na publiku, da delo postane živo i da nas se tiče.”

Monografija “Andraš Urban – Na putevima slobode”/

Andraš Urban, Senta 1970, od aprila 2023. godine direktor je Novosadskog pozorišta. Prije toga godinama je bio direktor Mađarskog gradskog pozorišta Deže Kostolanji u Subotici. Utemeljitelj je Internacionalnog kazališnog festivala Desire Central Station, također u Subotici. Njegove predstave nastajale su na scenama Subotice, Niša, Novog Sada, Beograda, Segedina, Bitole, Ljubljane, Berlina, Kluža, Varne, Maribora, Rijeke, Sarajeva i obišle brojne relevantne festivale u Srbiji, zemljama okruženja i Mađarskoj. A u svim tim istraživačkim pohodima i smjelim avanturama u potrazi za smislom teatra i kazališne umetnosti nikada ne zaboravljajući da je teatar živa efemerna stvar u datom prostoru, u datom vremenu, s određenim ljudima. “Najveće pozitivno obeležje pozorišta je da je ono živo, a to ne bi trebalo stalno zaboravljati. Svakako je to neko znanje. Meni je predstava dešavanje, određena fizička akcija, u smislu da se pozorišni čin i sastoji od sklopa onih stvarnih dešavanja koja, pored svojih istinitosti i stvarnosti, imaju i određeni smisao. I sama materijalistička opipljiva stvarnost ima za cilj da postane strukturirana, da dođe do poetičnog. Tako bismo to mogli nazvati poetikom stvarnih dešavanja.”

Dramaturginja Vedrana Božinović sa njim je radila na petnaest projekata. To iskustvo omogućava joj da precizno ocrta Urbanov pogled na teatar: “Urbanov teatar ne uspavljuje, on budi. On ispituje koliko smo spremni podnijeti istinu i koliko smo voljni pobjeći od nje. Kao reditelja ne zanima ga konvencionalna reprezentacija. Njegove predstave često nastaju kroz dekonstrukciju dramskih predložaka, kombinovanje dokumentarnih elemenata i ličnih ispovesti izvođača, upotrebu snažnog fizičkog izraza i vizuelnih simbola. Njegovo pozorište je istovremeno sirovo i promišljeno, haotično i precizno, surovo i poetsko. Ono ne želi da zabavi već da uzdrma. Njegov teatar je mjesto bunta, ali i vjere u to da pozorište i dalje može imati transformativnu moć, da menja svest, postavlja pitanja i tera nas da se suočimo sa sobom i svetom oko sebe.”

Čovjek teatra

Posljednjih stotinu strana ove izuzetno vrijedne i potrebne kazališne monografije sadrže pozorišne kritike, ukupno 35, Ane Tasić o njegovim predstavama od 2007. godine, predstava “Sabirni centar” autora Dušana Kovačevića u Narodnom pozorištu Subotica, do, zaključno, prošle godine, predstava “Bilo jednom u Novom Sadu”, čiji je autor teksta, a mjesto uprizorenja Novosadsko pozorište.

Vjerujem da pozorište i pozorišna predstava utiču na čovjeka
/ Branislav Lučić

Dodajem i vlastito zapažanje o jednoj predstavi koju je mogla vidjeti i bosanskohercegovačka pozorišna publika na XXXI susretima u Brčkom i na 54. MESS-u u Sarajevu. Riječ je o “Koštani” Borisava Stankovića u izvedbi glumačkog ansambla subotičkog Narodnog pozorišta, kojeg predvodi, u naslovnoj roli, nenadmašna i fascinantna Elmina Elor. To kako Urban čita taj lektirni, kultni naslov, kako ga promišlja i inscenira, nadilazi puku adaptaciju. To nije samo prilagođavanje novom kazališnom jeziku, kodu i znaku, to je prije svega dekonstrukcija predloška od kojeg se kreće i pomno, marom učenog neimara i graditelja scene, ponovno sastavljanje tih, sada već rasutih elemenata u sasvim novu značenjsku jedinicu. A da se pritom, što je izuzetno bitno, duh i smisao originala, izvornog teksta od kojeg se krenulo, zapravo suštinski nimalo ne pomiče. Spomenuta monografija samo upotpunjuje osebujni portret ovog svestranog kazališnog reditelja i čovjeka teatra u punom smislu te riječi.