Ulica Ervina Salcbergera
Tu knjigu mi je poklonio jedan od njenih autora, moj drug Danilo Šarenac. Osim njega, autorka knjige je i Ivana Pantelić. Knjiga se zove “Dve polovine sećanja” i nosi podnaslov “Partizanski dnevnici kao izvor za istoriju Drugog svetskog rata”. Knjiga je objavljena 2013. godine, u izdanju beogradskog Instituta za savremenu istoriju, u tiražu od tri stotine primjeraka. Sastoji se od dnevnika Ervina Salcbergera i njegove buduće supruge Lee Abinun (kasnije Salcberger) koje su i komentarima priredili Danilo Šarenac i Ivana Pantelić. I Ervin i Lea spadaju u skoro nestali sarajevski jevrejski svijet, a gotovo da simbolički predstavljaju dva njegova pola. Lea je rođena u Sarajevu, u sefardskoj porodici, kćerka fotografa i domaćice, dok se Ervin rodio na Palama, kao dijete aškenaske porodice, oca Leopolda i majke Katice (djevojački Blau). On je rođen 1912, a ona godinu kasnije.
Pravi rat
Znali su se i prije rata, a već je postojala, kako se vidi, i međusobna simpatija. Salcberger je nakon završene Realne gimnazije pohađao takođe i mašinski odsjek Tehničke škole. Radio je kao tehničar Uprave tramvaja u Sarajevu, a posebnu pažnju na sebe je privukao već kao dvadesettrogodišnjak, kod prvog pokušaja uvođenja trolejbuskog saobraćaja u Sarajevo. Ideju je dao Mustafa Slipičević, inžinjer i direktor sarajevske Električne centrale, a razrađivali su je Salcberger i Zdenko Badovinac. (O ovome je u našem listu u februaru 1984. godine pisao Dinko Omeragić.) Ervin je imao dvojicu braće: Alfreda i Aleksandra, a obojicu su ubile ustaše još na početku okupacije: Alfreda u Jasenovcu, a Aleksandra u okolini Sarajeva. Ervina je spasio odlazak u partizane. Najprije je borac Igmanskog odreda, a nešto kasnije Semizovačkog. U Šestoj istočnobosanskoj brigadi počinje njegov uspon u partizanskoj hijerarhiji od običnog borca naviše. Tu mu je pomogla njegova tehnička vještina, odnosno konkretna situacija kad je na Majevici, tokom bitke sa četnicima, popravio neispravan minobacač. Prije kraja 1942. godine Salcberger je već napredovao do komandanta čete. Početkom iduće godine prebolovao je pjegavi tifus. Kasnije iste godine uključuje se u Petnaestu majevičku udarnu brigadu. Karakteristika ove jedinice je izrazita mladost boračkog kadra (prosječna dob od osamnaest godina), pa se on kao tridesetjednogodišnjak ukazuje skoro kao veteran. U tom smislu valjda i nije neobično da je postavljen za komandanta bataljona.
Čitajte kolumne Muharema Bazdulja:
Kad se u septembru 1943. godine, u selu Bukvik u blizini Brčkog, formira Šesnaesta muslimanska brigada, to je unutar NOB-a predstavljalo pokušaj privlačenja većeg broja muslimanskih boraca u partizansku vojsku. U decembru te godine Salcberger postaje načelnik štaba ove brigade. To je bila pozicija pomoćnika komandanta zaduženog za koordinaciju svih dijelova jedinice. Dnevnik koji je vodio od aprila do septembra 1944. godine jedan je od najvažnijih primarnih izvora o ratnom putu ove brigade. Kako bilježi Šarenac: “Važno je istaći da je Ervin Salcberger, Jevrejin, zauzimao visoku poziciju upravo u jednoj brigadi sa nacionalnim predznakom bosanskih muslimana. Očigledno, time se i u praksi manifestovala etnička i verska trpeljivost, jedno od suštinskih načela partizanskog pokreta”. Za Salcbergera je pravi rat, onaj s direktnom borbom na terenu, završen upravo uz borce Šesnaeste muslimanske. Kao talentovan i sposoban oficir, 1945. najprije biva postavljen za komandanta Vojne škole trećeg korpusa, a zatim i sam odlazi na usavršavanje u Višu oficirsku artiljerijsku školu Crvene armije u Lenjingradu. Bio je visoki oficir u JNA sve do penzionisanja 1964, nosilac Partizanske spomenice te Spomen-plakete grada Sarajeva 1965. Umro je u ljeto 1995, kad su u krvi konačno nestajali svaki tragovi onoga za šta se borio. Sahranjen je 3. augusta na Jevrejskom groblju u Beogradu.
Najveće žrtve
Današnji je dan, šesti april, Dan oslobođenja grada Sarajeva u Drugom svjetskom ratu i datum koji je višestruko vezan za historiju grada. U velikoj operaciji oslobođenja, jer su Nijemci i ustaše žestoko branili Sarajevo, pošto im je bilo važno zbog pravca izvlačenja snaga sa juga prema sjeveru, učestvovalo je nekoliko partizanskih brigada, a u sam grad je najprije ušla Šesnaesta muslimanska, koja se preko Vratnika i Kovača spustila na Baščaršiju. Najveće žrtve endehazijske okupacije Sarajeva bili su sarajevski Jevreji, a jedan od njih je tokom najvećeg dijela njenog postojanja bio načelnik štaba Šesnaeste muslimanske, brigade koja se borila i protiv Nijemaca, i protiv ustaša, i protiv četnika, i protiv pripadnika Handžar-divizije. U Sarajevu se često potencira angažman nekih jevrejskih intelektualaca u korist Sarajeva i Bosne Hercegovine tokom rata devedesetih, ali postoje u našoj historiji i stariji i ljepši primjeri važnosti angažmana pojedinih Jevreja u borbi za Sarajevo, rame uz rame sa ostalim Bosancima, bosanskim muslimanima, ali i Srbima i Hrvatima i ostalima. U gradu u kojem se svako malo potencira problem sa ovim ili onim imenom ulice, vrijedi makar ovako, na novinskom papiru i digitalnoj medijskoj adresi kazati da je Ervin Salcberger zaslužio “svoju” ulicu, zasigurno mnogo više od nekih koji je imaju.
