47. filmski festival MOP u Saarbrückenu: Festival koji je otvorio najteža pitanja našeg vremena

“Dok su drugi očevi advokati ili nastavnici, moj otac je otkako znam za njega mentalno bolestan i proveo je mnogo godina u zatvorenim psihijatrijskim bolnicama. Prvo se govorilo”, sjeća se Jelena Ilić, “da je na odmoru, onda da je u bolnici, pa u klinici i na kraju u ludnici”.

Mrzovoljni Drowak

Ideja da se o ovoj, ne samo za vlastitu porodicu, teškoj situaciji napravi dokumentarni film počela je nastajati prije pet godina, kada je Jelena morala isprazniti stan u kojem je otac do tada živio, nakon što je sud, smatrajući ga opasnim po sebe i druge, naložio da ga se smjesti u forenzičku psihijatrijsku bolnicu.

Već za skicu filma bila je tri puta nagrađivana, a na upravo završenom filmskom festivalu Max Ophüls Preis (MOP) u njemačkom gradu Saarbrückenu je njen film “Bolest kao pjesma” dobio prestižnu nagradu publike.

Jelena Ilić dobitnica je nagrade publike za dokumentarni film “Pjesma kao bolest”

Jelena je studirala na Umjetničkoj akademiji u Kölnu, a trenutno živi i radi u Berlinu. U Saarbrückenu je bila u pratnji majke Slađane Ilić, koja je je devedesetih godina iz Skoplja došla u Njemačku i tamo se zaljubila i udala za umjetnika, ne znajući da ovaj pati od psihoza uzrokovanih konzumiranjem droga.

“On je ipak moj otac i zato što ga volim, željela bih da može zauvijek ostati na ovom zaštićenom mjestu”, povjerila se Jelena duboko dirnutoj publici. Ovaj film nije samo njena intimna priča, već postavlja pitanje kako je moguće u društvu organizovati život za i sa mentalno bolesnim ili traumatiziranim osobama.

Režiserka Sigrid Klausmann poznata je po društveno angažovanim dugogodišnjim projektima

Da umjetnički rad pri tome može imati izuzetnu ulogu pokazuje i igrani film “Vjerujete li u anđele, gospodine Drowak?”, švajcarskog režisera Nicolasa Steinera, kojim je otvoren festival. Karl Markowics, inače dobitnik Srca Sarajeva (2011. za film “Atmen”) i bosanskohercegovačkoj publici poznat iz serije “Inspektor Rex”, igra mrzovoljnog osamljenog alkoholičara Drowaka, čiji literarni talenat biva otkriven tek u okviru mjera resocijalizacije. Jednu od uloga igra i sjajni Lars Eidinger, koji uskoro u Hollywoodu snima za film “Superman”. Snimanje “Drowaka” trajalo je čak pet godina, a posebnu pažnju, pored glumaca, privlači rad kamere (Markus Nestroy) i montaža filma (Kaya Inan).

Karl Markowics glumi Drowaka, a njegov film Atmen dobitnik je Srca Sarajeva za najbolji film 2011. godine

Max Ophüls-Festival u Saarbrückenu je najvažnija smotra filmskog stvaralaštva sa njemačkog govornog područja. Za kandidaturu je dovoljno da postoji neka veza sa njemačkim govornim područjem, npr. preko jezika, režisera ili producenta. Na ovom 47. izdanju se, za jednu od 18 nagrada vrijednih 123.500 eura, takmičilo 57 filmova u četiri kategorije (igrani, dokumentarni, kratki i srednjometražni). Teme se kreću od porodice i prijateljstva, preko mentalnog zdravlja i pojma muškosti, do klimatskih promjena i rata.

Tako u filmu “Pilije” režiserka Samira Fux tematizira problematiku koruških Slovenaca, koji su nakon Drugog svjetskog rata, dogovorom između Jugoslavije i Austrije, postali austrijski državljani, a Austrija se ugovorom iz 1955. godine obavezala na sveobuhvatnu zaštitu kulturnih, jezičnih i političkih prava slovenske i hrvatske manjine u Koruškoj, Štajerskoj i Gradišću. Danas je u Koruškoj Slovenaca sve manje, a slovenski jezik i kultura se, usljed jačanja nacionalističke ideologije, sve više potiskuju i nestaju.

Talentovana Luna Wedler glumi pored Markowicsa u filmu “Vjerujete li u anđele, gospodine Drowak?”

Drugi svjetski rat godinama je bio nezaobilazna tema i za izvrsnog njemačkog režisera Wolfganga Staudtea, koji je rođen u Saarbrückenu (1906-1984) i u čiju čast se uvijek prikaže jedan od njegovih filmova. Ovaj put je to bio “Muški izlet” (“Herrenpartie”), nezaboravna koprodukcija beogradskog Avala filma i zapadnoberlinskog Pfeffer-Filma iz 1964. godine, snimana u Crnoj Gori, a za koji je vezan jedan od najkontroverznijih trenutaka u istoriji evropskih filmskih festivala. Iako su selektori Filmskog festivala u Cannesu eksplicitno pozvali film u službenu konkurenciju, tadašnja njemačka filmska komisija odbila ga je poslati, jer su smatrali da film koji se bavi njemačkim ratnim zločinima počinjenim u Jugoslaviji Nijemce prikazuje u previše lošem svjetlu i narušava ugled zemlje u inostranstvu. Ovaj čin cenzure spriječio je da se film natječe za Zlatnu palmu, ali je istovremeno učinio ovo djelo antologijskim ostvarenjem koje se i danas proučava na filmskim akademijama kao primjer borbe umjetnika protiv državnog diktata.

Prilikom praizvedbe filma 27. februara 1964. godine u Kölnu mnogi su se gledaoci osjećali “prozvanima” i uvrijeđenima, te su uslijedile i oštre uvrede, prijeteća pisma upućena vlasnicima kina, kao i protesti udruženja “bivših vojnika”, koji su film smatrali napadom na njemačku čast. Film je uprkos protestima iste godine bio uvršten u program Berlinala, a zahvaljujući koprodukciji je, uprkos njemačkoj blokadi, doživio jugoslovensku premijeru u Pulskoj areni, gdje je prepoznat kao vrhunsko umjetničko dostignuće. Revolucionarna je bila i mješovita glumačka postava, jer su jugoslavenski glumci (Milena Dravić, Mira Stupica, Pavle Vuisić) igrali uz njemačke kolege (Götz George), što je u to vrijeme bio snažan znak pomirenja i profesionalne suradnje nepunih 20 godina nakon rata.

Benjamin Seifert je filmski naučnik i potomak Maxa i Marcela Ophülsa, redovan gost

Tribute Marcel Ophüls

Pitanjem individualne krivnje i kolektivne odgovornosti bavi se i čuveni dokumentarac “The Memory of Justice” (1976), remek-djelo Marcela Ophülsa (1927-2025), koji je preminuo u maju prošle godine. Smatrao ga je svojim najboljim filmom, iako je Oscara dobio za dokumentarac “Hotel Terminus” 1989. godine. Gledaoci u Saarbrückenu su u okviru programa Tribute Marcel Ophüls imali rijetku priliku da se uvjere zašto se i ovaj, skoro pet sati dug film, koji povezuje suđenja njemačkim ratnim zločincima u Nürnbergu sa ratovima u Vijetnamu i Alžiru, izučava na filmskim akademijama kao uzor za rad s arhivskim materijalom i intervjuima na temu pravde.

Marcel Ophüls je inače 1993. godine boravio i u Sarajevu i snimio dokumentarni film “Veillées d’armes: histoire du journalisme en temps de guerre – priča o ratnom izvještavanju”. Bio je sin jedinac slavnog režisera Maxa Ophülsa (1902-1957), po kojem je ovaj festival i nazvan, jer je on rođen u Saarbrückenu, a kao Jevrej bio prinuđen da već 1933. godine napusti nacističku Njemačku. Njegov praunuk i Marcelov unuk Andréas-Benjamin Seyfert je filmski naučnik i predavač na Univerzitetu Santa Barbara u Americi, a kao gost Festivala držao je uvodne riječi prije projekcija, te govorio o medijskom sjećanju na holokaust i filmsko-političkoj važnosti djedovog rada, povezujući tu istorijsku ostavštinu s modernim filmskim studijima.

Opština u Saarbrückenu sjaji plavim srcima dok traje Filmski festival

Glavna nagrada “Max Ophüls”, vrijedna 36.000 eura, za najbolji igrani film pripala je filmu “Gropiusstadt Supernova”, režisera Bena Voita, a Berfin Sönmez iz istog filma proglašena je najboljom glumicom. Thomas Diallo je za svoju ulogu u filmu “Champions und wir” (režiser Jan Eric Reiser) proglašen najboljim glumcem festivala.

Izuzetan film prikazan je u sekciji za djecu i mlade “Girls Don’t Cry” (“Djevojke ne plaču”), koji je nominiran za nagradu Best European Documentary for Children&Youth 2026. Nagrada se dodjeljuje u sklopu filmskog festivala Berlinale, koji je počeo 12. februara. Režiserka Sigrid Klausmann poznata je po društveno angažovanim dugogodišnjim projektima. U ovom filmu riječ imaju šest tinejdžerki iz šest zemalja svijeta, čije su životne priče praćene tokom nekoliko godina. Među njima je i Romkinja Nina (Saida) Aklapi, koja je zajedno sa porodicom nakon dugogodišnjeg boravka protjerana iz Njemačke i od tada živi u jednom romskom naselju u Novom Sadu. Ovaj film svjedoči o hrabroj borbi za samoodređenje i otpor društvenim predrasudama i pokazuje kako se iz tinejdžerske perspektive može mijenjati svijet, bilo da je riječ o borbi protiv diskriminacije, protiv ženskog obrezivanja, prisilnih brakova i sličnom.

Njemačko-jugoslovenska koprodukcija koja je 1964. godine izazvala skandal